ΤΕΙ Κρήτης
Σχολή Τεχνολογίας Γεωπονίας
Ε.Π.Ε.Α.Ε.Κ 
Πρόγραμμα Συμπληρωματικής Εκπαίδευσης   "Βιολογική Γεωργία" Ενέργεια 3.4.γ

 

Θεοδοσια Γεωργαρούδη
Τεχνολόγος Γεωπόνος
Νεοχώρι, 82100 Χίος,
Τηλ: 0271 31063

Πτυχιακή Εργασία : Αειφόρος ανάπτυξη -Επιτακτική ανάγκη του παρόντος
Πλήρες Κείμενο    (htm format)                                         

Περίληψη

Οι περισσότεροι άνθρωποι στον κόσμο αναγνωρίζουν πως οφείλουμε μεγάλο μέρος των βελτιωμένων συνθηκών διαβίωσης μας στα πολλά τεχνολογικά επιτεύγματα που αναπτύχθηκαν στο πέρασμα των αιώνων. Κάποια από αυτά αύξησαν την παραγωγή τροφίμων και φυτικών ινών και σταθεροποίησαν την κάλυψη των αναγκών. Ταυτόχρονα βοήθησαν τον έλεγχο σοβαρών ασθενειών και συνεπώς βελτίωσαν σημαντικά την δημόσια υγεία. Η βελτιωμένη δημόσια υγεία σε συνδυασμό με την αύξηση της παροχής σε τρόφιμα είναι οι κύριοι παράγοντες που συνεισφέρουν στην ταχύτατη αύξηση του πληθυσμού.

Διεξάγονται σήμερα προσπάθειες σε όλο τον κόσμο για να διατηρήσουμε σε επάρκεια τα εφόδια τροφίμων για τον άνθρωπο, ώστε να ανταποκρίνονται στις ανάγκες του συνεχώς αυξανόμενου πληθυσμού.

Στόχος επομένως των παρόντων και των μελλοντικών προγραμμάτων αγροτικής παραγωγής είναι να διατηρούν και να πολλαπλασιάζουν τις σοδειές καρπών, ενώ θα διαφυλάττουν το έδαφος, το νερό, την ενέργεια και τους βιολογικούς φυσικούς πόρους.

Τρία είναι τα επίμαχα σημεία στα οποία επικεντρώνεται η προσέγγιση της αειφόρου ανάπτυξης: η συνεχιζόμενη φτώχεια, η αυξανόμενη ανισότητα και η εξάρτηση από την ολοένα και μεγαλύτερη χρήση των φυσικών πόρων.

Από το 1972 έχουν εφαρμοστεί τέσσερα κοινοτικά προγράμματα δράσης στον τομέα του περιβάλλοντος, τα οποία οδήγησαν στην θέσπιση περισσότερων από 200 νομοθετικών πράξεων, σχετικά με τη ρύπανση της ατμόσφαιρας, των υδάτων, τη διαχείριση αποβλήτων, την προστασία της φύσης κλπ.

Το 5ο Πρόγραμμα Δράσης (5ο Π. Δ. ) φιλοδοξεί να αποτελέσει ένα πραγματικό σημείο καμπής στην περιβαλλοντική πολιτική της Ε. Ε. Στόχος του είναι να παράσχει μία νέα προσέγγιση των προβλημάτων του περιβάλλοντος και της οικονομικής ανάπτυξης και να επιτύχει την κινητοποίηση ευρύτατου φάσματος πολιτικών και επιχειρηματικών παραγόντων, καθώς και τη συμμετοχή του κοινού, ως συνόλου πολιτών και ως καταναλωτών, για την επιτυχή εφαρμογή του.

Ο όρος «αειφόρος», όπως χρησιμοποιείται στο πρόγραμμα, δηλώνει μια πολιτική και στρατηγική για μια συνεχή οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη που δεν οδηγεί σε καταστροφή του περιβάλλοντος και των φυσικών πόρων από τους οποίους εξαρτώνται οι ανθρώπινες δραστηριότητες.

Το πρόγραμμα επικαλείται την έκθεση της Διεθνούς Επιτροπής για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη, σύμφωνα με την οποία η αειφόρος ανάπτυξη ορίζεται ως «ανάπτυξη η οποία ικανοποιεί τις ανάγκες του παρόντος χωρίς να διακυβεύει την ικανότητα των μελλοντικών γενεών να ικανοποιούν τις δικές τους ανάγκες». Σύμφωνα με μια ακόμη προσέγγιση που επιχειρεί το 5ο Π. Δ. η αειφόρος ανάπτυξη «συνεπάγεται τη διατήρηση της γενικής ισορροπίας και αξίας του αποθέματος φυσικού κεφαλαίου, τον επαναπροσδιορισμό των βραχυπρόθεσμων, μεσοπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων κριτηρίων αξιολόγησης κόστους - οφέλους, και των μέσων που θα ανταποκρίνονται σε πραγματικά κοινωνικοοικονομικά δεδομένα και αξίες της κατανάλωσης και συντήρησης, και τη δίκαιη κατανομή και χρήση των πόρων μεταξύ εθνών και περιοχών σε όλο το κόσμο».

Ο απώτερος στόχος της στρατηγικής που υιοθετεί το πρόγραμμα είναι η αλλαγή των αναπτυξιακών σχημάτων στην κοινότητα ώστε τελικά να ακολουθηθεί ο δρόμος που οδηγεί στην αειφόρο ανάπτυξη. Αυτό συνεπάγεται μεταξύ άλλων ότι:

·       πρέπει να αναγνωρισθεί ότι η συνέχιση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων και η περαιτέρω οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη εξαρτώνται από την ποιότητα του περιβάλλοντος και των φυσικών του πόρων, καθώς και από την ικανοποιητική τους προστασία.

·       τα πρότυπα συμπεριφοράς των πολιτών της κοινότητας πρέπει να ανταποκρίνονται στη διαπίστωση ότι οι φυσικοί πόροι είναι πεπερασμένοι και ότι η κατανάλωση και η χρήση των πόρων αυτών από ένα άτομο δεν πρέπει να γίνεται σε βάρος ενός άλλου, όπως και η κατανάλωση των πόρων από μια γενιά δεν πρέπει να γίνεται εις βάρος των επόμενων.

Το να αντιμετωπίσουμε την πρόκληση της δημιουργίας μιας πραγματικά αειφόρου γεωργίας δεν είναι εύκολο θέμα. Μας λείπει η βασική σχέση και η φιλία μας με τη φύση.

Έχοντας ελλιπείς γνώσεις για το πως λειτουργεί το οικοσύστημα, καταλήγει να θέτει λάθος ερωτήσεις και να δίνει λάθος απαντήσεις. Για παράδειγμα, θεωρείται πως αν τα ζιζάνια εξαφανισθούν από μια καλλιέργεια, τότε θα λυθεί και το πρόβλημα. Χρησιμοποιώντας ζιζανιοκτόνα πιθανόν να σκοτώνεται μια βασική πηγή διατροφής για ενεργητικά ζωύφια, αλλά είναι πιθανόν η φόνευση των ενεργητικών ζωυφίων, θα οδηγήσει σε δημιουργία δευτερευόντων ζωυφίων ίσως ωφέλιμων ίσως και βλαβερών.

Είναι φανερό πως πρέπει να ξανασκεφτούμε όχι μόνο την προσέγγιση που θα ακολουθήσουμε για τον έλεγχο των ζιζανίων αλλά και για τη γεωργία και για τη ζωή. Από το να σαγηνευτούμε από τις υποσχέσεις της μεγάλης σοδειάς και τη βραχυχρόνια απόδοση, πρέπει να σχεδιάσουμε με τον καλύτερο τρόπο ένα βιώσιμο αγροοικοσύστημα, που θα διασφαλίσει ένα υγιές παραγωγικό μέλλον ενώ θα σέβεται κάθε είδος ζωής.

Η αειφόρος αγροκαλλιέργεια προσφέρει τη δυνατότητα μιας νέας, κοινής εποχής. Εκπροσωπεί μια θετική απάντηση στα όρια και στα προβλήματα, τόσο της παραδοσιακής όσο και της σύγχρονης γεωργίας. Δεν είναι ούτε μια επιστροφή στο παρελθόν, ούτε μια ειδωλολατρία του νέου. Μάλλον αποτελεί μια ισορροπία του παλιού και του καινούργιου.

Αναζητεί και υποστηρίζει τις καλύτερες πλευρές της παραδοσιακής σοφίας και των τελευταίων επιστημονικών επιτεύξεων. Αυτό προκαλεί ένα κοινό αγροτικό οικοσύστημα με βάση της φύση σχεδιασμένο για αυτάρκεια, διατήρηση φυσικών πόρων και παραγωγικότητα τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα. Η αειφόρος γεωργία ενσωματώνει συστατικό από πολλές επιστήμες και θεωρίες, που συμπεριλαμβάνουν την αγρο - δασοπονία και τον ενιαίο χειρισμό ζιζανίων.

Η αειφορική ανάπτυξη προκύπτει από την αγγλική ορολογία «sustained development». Το ρήμα sustain συμπεριλαμβάνει τις έννοιες της υποστήριξης, της διατήρησης ή συντήρησης μιας επιθυμητής κατάστασης και ταυτόχρονα της αντίστασης σε μια ανεπιθύμητη.

Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνει η επιτροπή Brundtland, η αειφόρος ανάπτυξη είναι η ανάπτυξη που ικανοποιεί τις ανάγκες του παρόντος, χωρίς να κάνει συμβιβασμούς ως προς την ικανότητα των μελλοντικών γενεών να ικανοποιούν τις δικές τους. Η ισορροπία είναι το βασικό στοιχείο σε αυτό τον ορισμό. Ισορροπία ανάμεσα στις ανθρώπινες ανάγκες και τη δυνατότητα του περιβάλλοντος να εκπληρώνει αυτές τις ανάγκες, ανάμεσα στις ανάγκες των σύγχρονων και των κατοπινών γενεών ανάμεσα στις ανάγκες των φτωχών και των πλουσίων.

Η Διεθνής Συμμαχία Αειφόρου Γεωργίας και άλλοι ερευνητές, αγρότες, πολιτικοί και οργανισμοί ανέπτυξαν έναν ορισμό που ενοποιεί πολλά διαφορετικά στοιχεία. «Η αειφόρος γεωργία είναι οικολογική δυναμική, οικονομικά βιώσιμη, κοινωνικά δίκαιη και ανθρώπινη». Αυτός ο ορισμός καθιερώνει με ευκρίνεια τέσσερις βασικούς στόχους ή κριτήρια για την αειφορία που μπορούν να εφαρμοστούν σε κάθε θέση οποιουδήποτε αγροτικού συστήματος, από την παραγωγή και την αγορά, ως την επεξεργασία και την κατανάλωση. Μορφές γεωργίας που δεν θα πληρούν τις προϋποθέσεις αυτές αργά ή γρήγορα θα εγκαταλειφθούν, αφού οι βραχυπρόθεσμες ή μακροπρόθεσμες συνέπειες τους θα είναι η υποβάθμιση ή η καταστροφή του οικοσυστήματος και των φυσικών πόρων, τα πενιχρά οικονομικά αποτελέσματα, η μαζική δυσαρέσκεια που θα οδηγήσει αναπόφευκτα στην κοινωνική έκρηξη.

Η υλοποίηση της αειφόρου γεωργίας, ως μεταρρυθμιστική, οικονομική, πολιτική και κοινωνική αντίληψη, θα απαιτεί:

1. Ένα αυτοσυντηρούμενο και αυτοδύναμο οικονομικό μοντέλο.

2. Ένα πολιτικό σύστημα που θα επιτρέπει τη συμμετοχή των πολιτών στις διαδικασίες διαμόρφωσης των πολιτικών και λήψης αποφάσεων.

3. Ένα κοινωνικό σύστημα ικανό να αντιμετωπίζει τις ανισότητες σε παγκόσμιο επίπεδο.

4. Ένα σύστημα παραγωγής προσανατολισμένο στη διασφάλιση της περιβαλλοντικής προστασίας και της οικολογικής ακεραιότητας.

5. Ένα τεχνολογικό σύστημα που θα παράγει συνεχώς νέες λύσεις.

6. Ένα διεθνές σύστημα που θα υποστηρίζει το εμπόριο και τις συναλλαγές σύμφωνα με το πνεύμα της αειφορίας.

Αρχές αειφόρου γεωργίας

Οικολογική πληρότητα

Το πρώτο κριτήριο για την αειφορία είναι, ότι το σύστημα πρέπει να κριθεί οικολογικά ορθό. Αυτό αναφέρεται στη ζωτικότητα ολόκληρου του οικοσυστήματος, από τους ανθρώπους και τα φυτά, μέχρι την άγρια φύση και τους οργανισμούς του εδάφους.

Κατά συνέπεια ένα οικολογικά σθεναρό σύστημα θα πρέπει να είναι βιοτοπικά βασισμένο και σχεδιασμένο για τους τοπικούς κύκλους ενεργειακών πηγών και φυσικών πόρων, έτσι ώστε τα θρεπτικά συστατικά και οι άλλοι φυσικοί πόροι να ανακυκλώνονται και να μην χάνονται.

Οικονομική βιωσιμότητα

Μία δεύτερη προϋπόθεση της αειφόρου γεωργίας είναι να χαρακτηρίζεται ως οικονομικά βιώσιμη. Δηλαδή να μπορεί να διατηρείται και να αναπτύσσεται και μακροχρόνια και βραχυπρόθεσμα. Βασικό σ’ αυτήν την άποψη είναι να υπάρχει μια αμιγής απόδοση ή τουλάχιστον μια ισορροπία στα πλαίσια των πλουτοπαραγωγικών πόρων που αναλίσκονται και αποδίδουν. Η απόδοση πρέπει να είναι επαρκής ώστε να ανταμείβει την εργασία και τη δαπάνη που περιλαμβάνει.

Κοινωνική δικαιοσύνη

Η τρίτη παράμετρος για την αειφόρο γεωργία είναι να χαρακτηρίζεται ως κοινωνικά δίκαιη. Το σύστημα θα πρέπει να επιβεβαιώνει πως οι φυσικοί πόροι και η ενέργεια διανέμονται ισότιμα. Ετσι ώστε οι βασικές ανάγκες όλων να αντιμετωπίζονται για να διασφαλίζονται τα δικαιώματά τους. Υπάρχουν δύο βασικά συστατικά κοινωνικής δικαιοσύνης: ο ισότιμος έλεγχος των πλουτοπαραγωγικών πηγών και πλήρης συμμετοχή.

Ανθρωπισμός

Η τέταρτη και τελευταία παράμετρος για την αειφορία είναι να την χαρακτηρίζει ο ανθρωπισμός. Στις μέρες μας ο άνθρωπος - γεωργός χάνεται. Οι αγρότες γίνονται ανταγωνιστικές παραγωγικές μονάδες, με μόνο στόχο την ικανότητα και αποτελεσματικότητα σ’ ένα σύστημα που ανταμείβει αυτούς που μπορούν να πετύχουν την μεγιστοποίηση βραχυχρόνιων κερδών. Αυτό πρέπει να σταματήσει και να σκεφτούμε, θεωρούμε τον άνθρωπο μέρος ή κυρίαρχο της φύσης;

Η αειφόρος τεχνολογία μπορεί:

·       να ενισχύει τη φέρουσα χωρητικότητα των φυσικών πόρων, καθιστώντας μια παραγωγική δραστηριότητα περιβαλλοντικά αποδεκτή.

·       να υποκαταστήσει τις μεθόδους απόκτησης των μέσων διαβίωσης με εναλλακτικές, στη θέση εκείνων που καταστρέφουν περιβάλλοντα, που ήδη βρίσκονται σε κρίσιμη κατάσταση.

·       να προσαρμόσει την παραγωγή στους ήδη υποβαθμισμένους ή μειωμένους πλουτοπαραγωγικούς πόρους.

·       να προωθήσει την αποκατάσταση των κατεστραμμένων οικοσυστημάτων.

·       να καταστείλει, να ελέγχει ή να μειώσει τις αντίξοες περιβαλλοντικές επιπτώσεις.

·       να βελτιώσει έμμεσα τη χρήση των φυσικών πλουτοπαραγωγικών πόρων, μειώνοντας τα επίπεδα της φτώχειας, αυξάνοντας το μορφωτικό επίπεδο και σταθεροποιώντας την πληθυσμιακή αύξηση.

Τα ενεργειακά μας συστήματα αλλοιώνουν το κλίμα προσθέτοντας μεγάλες ποσότητες άνθρακα στην ατμόσφαιρα. Αύξηση της ενεργειακής αποδοτικότητας, η αναχαίτιση της εκδάσωσης και η ανάπτυξη τεχνολογιών με βάση τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι κάποιες προτεινόμενες λύσεις.

Όσο αφορά τους φυσικούς πόρους για την αειφορική ανάπτυξη των καλλιεργημένων εδαφών, το UNEP, το IUCN και το WWF προτείνουν:

1. διαμόρφωση και εφαρμογή στρατηγικών για τη βέλτιστη χρήση των αγροτικών εκτάσεων,

2. ελεγχόμενη χρήση λιπασμάτων και εντομοκτόνων,

3. διατήρηση γενετικών πηγών,

4. παροχή κατάλληλων οικονομικών πόρων και υποστήριξης.

Ολοκληρωμένη διαχείριση καλλιεργειών

Στη μορφή αυτή γεωργίας επιχειρείται η δυνατότητα ολιστικής θεώρησης της συμβατικής γεωργίας. Δεν αποκλείει την κάτω από την οικολογική σκέψη χρησιμοποίηση των αγροχημικών, την εντατικοποίηση, τον περιορισμό της βιοποικιλότητας και την εισροή ενέργειας. Σε γενικές γραμμές η ολοκληρωμένη γεωργία θεωρείται ενδιάμεσος σταθμός για την μετάβαση στην οικολογική γεωργία. Ενασκείται σε ένα αγροοικοσύστημα, το οποίο δέχεται την ανθρώπινη παρέμβαση σε εντονότερο βαθμό. Είναι βασική κατεύθυνση της αειφόρου γεωργίας. Αναπτύσσεται σε μεγάλο βαθμό σε επιμέρους συστήματα, όπως αυτό της ολοκληρωμένης φυτοπροστασίας και της διαχείρισης ζιζανίων.

Φυτοπροστασία

Στην ολοκληρωμένη φυτοπροστασία είναι απαραίτητο να σχεδιάσει και να εκτελέσει κανείς τις ενέργειες, για την αντιμετώπιση του κάθε ζητήματος υγείας της καλλιέργειάς του, μετά από αξιολόγηση κάθε διαθέσιμου για χρήση μέσου, δίνοντας μεγαλύτερη προτεραιότητα στα μέσα της ίδιας της φύσης.

Ζιζάνια

Η ολοκληρωμένη διαχείριση των ζιζανίων μπορεί να μειώσει τη χρήση δαπανηρών ζιζανιοκτόνων που θέτουν σε κίνδυνο τόσο την υγεία των αγροτών, όσο και του περιβάλλοντος. Τα ζιζάνια ανέπτυξαν αντίσταση σε πολλά ζιζανιοκτόνα και η χρησιμοποίηση νέων χημικών είναι απαραίτητη. Έχουν υπάρξει εναλλακτικές λύσεις στον έλεγχο των εντόμων, οι οποίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως υποκατάστατο των εντομοκτόνων. Μία από αυτές τις λύσεις είναι ο βιολογικός έλεγχος που χρησιμοποιεί τα παράσιτα και τα αρπακτικά για να ελέγξει τα φυτοφάγα έντομα.