ΤΕΙ Κρήτης
Σχολή Τεχνολογίας Γεωπονίας
Ε.Π.Ε.Α.Ε.Κ 
Πρόγραμμα Συμπληρωματικής Εκπαίδευσης   "Βιολογική Γεωργία" Ενέργεια 3.4.γ

Κώστας Κουτής,
Γεωπόνος,
Ανω Λεχώνια Βόλου, 38500 Βόλος,
Τηλ: 0428 94859 9350

Πέτρος Χατζητόλιος,
Γεωπόνος,
Τόψιν 12, 62124 Σέρρες,
Τηλ: 977845703

Πτυχιακή Εργασία : Μελέτη της σπουδαιότητας διατήρησης και προστασίας του ντόπιου       αγροτικού γενετικού πλούτου για το μέλλον της βιολογικής γεωργίας   στην Ελλάδα
Πλήρες Κείμενο    (htm format)                                         

Περίληψη

Εισαγωγη

Η εντατικοποίηση της γεωργίας των τελευταίων δεκαετιών συνετέλεσε στην εξαφάνιση ντόπιων αγροτικών φυτών και ζώων και στην αντικατάσταση τους από υβρίδια και ράτσες υψηλών αποδόσεων. Πολύτιμες και αξιόλογες για πολλά χαρακτηριστικά, ποικιλίες φυτών αλλά και λιτοδίαιτες ράτσες αγροτικών ζωών, προσαρμοσμένες και ανθεκτικές σε δυσμενή περιβάλλοντα, είναι αναγκαίο να προστατευθούν όχι μόνο γιατί το απαιτεί η διατήρηση της βιοποικιλότητας των αγροοικοσυστημάτων αλλά και γιατί αποτελούν πολύτιμα εργαλεία για τη βιολογική γεωργία.

Με την παρούσα εργασία, θέλουμε να τονίσουμε τη σημασία που έχει η διατήρηση του ντόπιου αγροτικού γενετικού πλούτου της χώρας μας για την πρόοδο και βιωσιμότητα μιας γεωργίας, που φέρνει σε συνεργασία τον άνθρωπο και τη φύση και που ταιριάζει απόλυτα στις δυνατότητες και τη φυσιογνωμία της πατρίδας μας.

1. ΓΕΝΕΤΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ – ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ

Ο όρος βιοποικιλότητα χρησιμοποιείται για να περιγράψει τον αριθμό και την ποικιλία των ζωντανών οργανισμών που ζουν στον πλανήτη συμπεριλαμβανομένων των χερσαίων, θαλάσσιων και άλλων υδάτινων οικοσυστημάτων. Η βιοποικιλότητα περιλαμβάνει ποικιλότητα εντός των ειδών, μεταξύ των ειδών και των οικοσυστημάτων. Η βιοποικιλότητα του πλανήτη είναι τόσο μεγάλη που είναι δύσκολο να εκτιμηθεί. Κατά τη διάρκεια του χρόνου πολλά είδη εξαφανίστηκαν φυσιολογικά. Η ανθρώπινη δραστηριότητα επιτάχυνε δραματικά τη διαδικασία προς εξαφάνιση πολλών ειδών. Η κύρια αιτία της ανθρωπογενους επίδρασης στην εξαφάνιση των ειδών είναι η απώλεια ενδιαιτήματος. Η απώλεια της βιοποικιλοτητας αποσταθεροποιεί τα οικοσυστήματα γεγονός το οποίο υπονομεύει και τις ανθρώπινες κοινωνίες.

2. ΑΓΡΟΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ

Αγροβιοποικιλότητα ορίζεται το κομμάτι της βιοποικιλότητας το οποίο περιλαμβάνει την ποικιλότητα των ειδών που χρησιμοποιούν οι γεωργοί για τις καλλιέργειες τους, τα αγρία η ημιβελτιωμένα είδη τα οποία χρησιμεύουν για διατροφή η αλλά οικονομικά προϊόντα όπως επίσης και εξολοκλήρου το σύμπλεγμα των χειρισμών και πρακτικών κατά την εφαρμογή της γεωργικής δραστηριότητας. Περιλαμβάνει όχι μόνο μια μεγάλη ποικιλία ειδών αλλά και τρόπους με τους οποίους οι γεωργοί μπορούν να ¨εκμεταλλεύονται’’ την βιοποικιλότητα για να παράγουν διάφορα προϊόντα. Επίσης περιλαμβάνονται ενδιαιτήματα και είδη εκτός των γεωργικών συστημάτων τα οποία ευνοούν τη γεωργία και προάγουν τη λειτουργία των οικοσυστημάτων. Μια διάσταση της αγροβιοποικιλότητας είναι η χρήση των παραδοσιακών ποικιλιών. Αυτές ορίζονται ως γεωγραφικά η οικολογικά χαρακτηριστικοί πληθυσμοί φυτών και ζωών τα οποία διαφέρουν ελαφρώς ως προς τη γενετική τους σύσταση.

3. ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΔΙΑΒΡΩΣΗ

Παρόλο που οι άνθρωποι μπορούν να καταναλώσουν περίπου 7000 είδη φυτών, μόνο 150 είδη είναι σημαντικά στο εμπόριο και περίπου 103 είδη αναλογούν στο 90% της παγκόσμιας διατροφής. Μόνο 3 είδη (σιτάρι, ρύζι, καλαμπόκι) ανάλογους στο 60% των θερμίδων που παίρνουμε από τα φυτά. Παγκόσμια προωθούνται υβρίδια που εκτοπίζουν τις παραδοσιακές ποικιλίες. Όσο αυτές οι μορφές βιοποικιλοτητας διαβρώνονται η διαδικασία της διατροφικής επάρκειας παγκοσμίως μειώνεται ενώ αυξάνονται αντίθετα οι οικονομικοί κίνδυνοι. Η πραγματικότητα αποδεικνύει ότι τέτοιες αλλαγές μειώνουν την αειφορικότητα και παραγωγικότητα των γεωργικών οικοσυστημάτων. Απώλεια της ποικιλότητας μειώνει επίσης τις διαθέσιμες πήγες γενετικών πόρων για αναπροσαρμογή στις ανάγκες του μέλλοντος.

4. ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡιΣΗ ΤΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ – ΑΕΙΦΟΡΙΚΗ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΑΓΡΟΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ

Αειφορία και βιοποικιλότητα συνδέονται οικολογικά, διότι η ποικιλότητα προσφέρει πολλαπλότητα αλληλεπιδράσεων που επουλώνουν τις διαταραχές σε οποιοδήποτε κομμάτι του αγροοικοσυστήματος. Ομοιομορφία σημαίνει ότι διαταραχή σε κάποιο σημείο θα επιδράσει σε όλο το σύστημα. Ο τύπος της χρήσης γης είναι πολύ κρίσιμος για τη βιοποικιλότητα. Στη γεωργία ένα σημαντικά υψηλότερο επίπεδο ποικιλότητας επιτυγχάνεται με βιολογικές-οργανικές μεθόδους σε σχέση με τις συμβατικές.

5. ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΑΙ ΑΓΡΟΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ

Σύμφωνα με τις αποφάσεις της γενικής συνέλευσης της ΙFOAM (15/12/1994) διαμορφώθηκαν οι βασικές αρχές και οδηγίες πάνω στο βιολογικό τρόπο παραγωγής. Μεταξύ των βασικών στόχων της βιολογικής γεωργίας αναφέρεται η διατήρηση της γενετικής ποικιλομορφίας των γεωργικών οικοσυστημάτων, συμπεριλαμβανομένης της προστασίας των φυτών και των άγριων ζώων. Ειδικότερα για τις συνθήκες καλλιέργειας φυτών που προάγουν την αγροβιοποικιλότητα αναφέρεται πως τα καλλιεργούμενα είδη και ποικιλίες πρέπει να προσαρμόζονται όσο το δυνατόν, στο έδαφος και τις κλιματικές συνθήκες και να είναι ανθεκτικές στα έντομα και τις ασθένειες. Η γενετική ποικιλομορφία θα πρέπει να διατηρηθεί τουλάχιστον με την επιλογή των ποικιλιών. Οι αμειψισπορές πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο ποικιλόμορφες. Η παραγωγή αυτοφυών και φυσικών προϊόντων πρέπει να προέρχεται από αυτοσυντηρούμενο περιβάλλον. Η συγκομιδή του προϊόντος δεν πρέπει να υπερβαίνει τη δυνατότητα αυτοσυντήρησης του οικοσυστήματος. Για τις συνθήκες εκτροφής ζωών που προάγουν την αγροβιοποικιλότητα αναφέρεται πως είναι απαραίτητο να διαλέγουμε φυλές που είναι προσαρμοσμένες στις τοπικές συνθήκες. Είναι επίσης απαραίτητο να συνυπολογίζουμε την γενετική ποικιλομορφία όταν επιλέγουμε ένα ζώο, έτσι ώστε να αποφεύγεται η γενετική διάβρωση και η διασταύρωση μεταξύ συγγενών ατόμων όσο το δυνατό περισσότερο. Η καλλιέργεια ζωοτροφών να συντελεί στην ποικιλομορφία και ισορροπία των συστημάτων γεωργικής παραγωγής.

6. Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΑΠΟΔΕΚΤΗΣ ΤΩΝ ΟΦΕΛΩΝ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΚΗΣ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ

Η βιοποικιλότητα είναι το φυσικό βιολογικό κεφαλαίο του πλανήτη μας. Παρέχει αγαθά και υπηρεσίες στις ανθρώπινες κοινωνίες και συγχρόνως τη δυνατότητα προσαρμογής σε μεταβαλλόμενες ανάγκες και συνθήκες. Η ικανότητα αύξησης της παραγωγής τροφής ή η προσαρμογή των ποικιλιών σε νέες περιβαλλοντικές συνθήκες εξαρτώνται από τη διατήρηση της γενετικής ποικιλομορφίας, η οποία διασώθηκε μέσω των παραδοσιακών ποικιλιών μετά από βελτίωση εκατοντάδων χρόνων και μέσω των άγριων συγγενών τους. Αναφέρονται τέσσερις λόγοι για τους οποίους είναι σημαντική η διατήρηση της βιοποικιλότητας στα αγροοικοσυστηματα:εξασφαλιση τροφής, περιβαλλοντική σταθερότητα, δημόσια υγεία, δικαίωμα επιλογής καταναλωτή.

7. Η ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ

Για να μπορέσει ένα σχέδιο δράσης για την προστασία της βιοποικιλοτητας να είναι επιτυχημένο θα πρέπει καταρχάς να αναζητήσει όλες τις πραγματικές αιτίες που προκαλούν γενετική διάβρωση και κατά δεύτερο να προάγει τις δυνατότητες για αειφόρο ανάπτυξη. Η μελέτη της βιοποικιλοτητας και η διατήρηση της είναι βασικής σημασίας. Ως τρόποι για τη διατήρηση της βιοποικιλοτητας αναφέρονται οι εξής: Α) διατήρηση στο φυσικό τόπο (in situ conservation). Αφορά την προστασία άγριων φυτικών ειδών που είναι συγγενείς η προγονοί των καλλιεργούμενων φυτών και τη διατήρηση των αυτοχθόνων αγροτικών ζωών στο περιβάλλον εκτροφής τους η οποία περιλαμβάνει την παραγωγική αξιοποίηση τους στο ιδιαίτερο περιβάλλον όπου εξελίχθηκαν καθώς και τη δημιουργία μονάδων ή πάρκων όπου συγκεντρώνονται τα τελευταία υπολείμματα της φυλής. Για τα είδη που δεν εμφανίζουν άμεσο κίνδυνο εξαφάνισης αποτελεί τον πιο λογικό και αποτελεσματικό τρόπο προστασίας. Β) προστασία στον αγρό (on farm conservation). Eίναι ο καλύτερος τρόπος προστασίας γιατί οι προστατευόμενες ποικιλίες και πληθυσμοί (προκείμενου για είδη σχετιζόμενα με τη γεωργία) συνεχίζουν να εξελίσσονται στο φυσικό τους περιβάλλον υπό την πίεση της φυσικής και ανθρώπινης επιλογής. Παράλληλα διατηρείται η σχετική με την παραδοσιακή γεωργία γνώση και πρακτική, καθώς και οι συναφείς μέθοδοι μεταποίησης και χρήσης που αποτελούν σημαντικό κομμάτι της αγροτικής παράδοσης και πολιτισμού ενός τόπου. Γ) διατήρηση εκτός τόπου (ex situ conservation). Eίναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος προστασίας ιδιαίτερα για τα είδη τα οποία αντιμετωπίζουν σοβαρό κίνδυνο εξαφάνισης. Η διατήρηση γενετικού υλικού γίνεται σε ειδικούς χώρους χαμηλής θερμοκρασίας και υγρασίας με τη μορφή σπόρων, κυττάρων, ιστών κτλ, ή σπερμάτων, εμβρύων (για ζώα). Αυτός ο τρόπος διατήρησης εφαρμόζεται από τις τράπεζες γενετικού υλικού σε όλο τον κόσμο.

8. ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΔΡΑΣΗ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ

Το ζήτημα της βιοποικιλότητας αναγνωρίστηκε τα τελευταία χρόνια ως μείζονος, για την ανθρωπότητα, σπουδαιότητας γι αυτό η πολιτική των κρατών επικεντρώθηκε στην ενθάρρυνση εθνικών και διεθνών προγραμμάτων με σκοπό την προστασία του γενετικού πλούτου του πλανητη. Αναφερεται η ίδρυση από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Τροφίμων και Γεωργίας (FAO) της Διεθνούς Επιτροπής για τους Φυτογενετικούς Πόρους με δραστηριότητες την συλλογή και διατήρηση γενετικού υλικού από περιοχές – κέντρα πλούσια σε ποικιλότητα φυτικών ειδών και την αξιοποίηση επιστημόνων στη διατήρηση βιοποικιλοτητας. Επισης αναφέρονται συμβάσεις και συμφωνίες που αφορούν τη βιοποικιλότητα προερχόμενες από τη δράση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, του FAO, της Ευρωπαϊκής Ένωσης κτλ.

9. ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΠΑΤΕΝΤΑΣ – ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΠΑΡΑΓΩΓΩΝ ΚΑΙ ΒΕΛΤΙΩΤΩΝ

Διάφοροι τύποι νόμου για την εθνική πατέντα δίνουν στις εταιρίες το αποκλειστικό μονοπώλιο έλεγχου ποικιλιών για πολλά χρόνια και τους επιτρέπει όχι μόνο να απαιτούν με συμβόλαια τα δικαιώματα, μα ακόμα να καθορίζουν τις συνθήκες πώλησης του σπόρου. Όμως οι γεωργοί και οι κοινωνίες τους, που στην ουσία οι ίδιοι δημιούργησαν με την εξημέρωση άγριων ειδών και τη σταδιακή βελτίωση τους από γενιά σε γενιά, τους χρησιμοποιούμενους φυτογενετικούς πόρους, απολαμβάνουν λιγότερα οφέλη αναλογικά με την αξία του γενετικού υλικού που οι ίδιοι προσέφεραν. Αναφέρονται οι συνέπειες στη γεωργία από το πατεντάρισα της γενετικής ποικιλομορφίας.

10. ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ

Μία στρατηγική της διατήρησης της βιοποικιλότητας θα πρέπει να είναι κάτι περισσότερο από κάποιες προστατευόμενες περιοχές, είδη προς εξαφάνιση, τράπεζες γενετικού υλικού ή πάρκα και το περιεχόμενό τους πιο ευρύ. Αναφέρονται σημεία που δίνουν σημαντικές δυνατότητες για μία αποτελεσματική δράση για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και τη διατήρηση των ωφελειών από αυτή. Αναφέρονται επίσης κατευθύνσεις προς τις οποίες πρέπει να αναπτυχθεί άμεση δράση.

11. ΤΟ ΦΥΤΙΚΟ ΚΑΙ ΖΩΙΚΟ ΓΕΝΕΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ – ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΚΑΙ ΑΕΙΦΟΡΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ

Ο ελληνικός χώρος τοποθετείται γεωγραφικά σ’ ένα από τα πιο σημαντικά κέντρα προέλευσης φυτικών ειδών. Η καλλιέργεια των ειδών κάτω από ένα ευρύ φάσμα διαφορετικών συνθηκών και πάνω από όλα η απομόνωση, δημιούργησε προϋπόθεσης φυσικής διαφοροποίησης στα είδη και τις ποικιλίες. Τα τελευταία χρόνια με τη χρήση υβριδίων η ποικιλότητα ντόπιων ποικιλιών κινδυνεύει να εξαφανιστεί σε όσες περιπτώσεις αυτό δεν έχει ήδη γίνει. Για την προστασία της βιοποικιλότητας των ειδών και των φυτογενετικών πόρων της χώρας υπεύθυνο είναι το Υπουργείο Γεωργίας. Αναφέρονται φορείς και δράσεις. Παρόλα αυτά παρατηρείται σημαντική καθυστέρηση στην ενεργοποίηση του εθνικού προγράμματος προστασίας των φυτογενετικών πόρων. Αναφέρονται προτάσεις για αποτελεσματική προστασία.

12. Η ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΜΗ ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ – ΤΟ ΚΙΝΗΜΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Τόσο η ραγδαία εξέλιξη της γενετικής διάβρωσης στην Ελλάδα, όσο και το αυξανόμενο ενδιαφέρον της κοινής γνώμης για μία γεωργία φιλική προς τη φύση, δημιούργησε κίνημα βάσης για την προστασία της βιοποικιλότητας και την αειφορική προσέγγισή της από τους χρήστες της. Σε αυτό συνέτεινε η καθυστερούμενη ενεργοποίηση ενός εθνικού προγράμματος δράσης για τη βιοποικιλότητα, η ανυπαρξία και καταπάτηση του θεσμικού πλαισίου προστασίας των οικολογικά ευαίσθητων περιοχών, η ανεπαρκής διατήρηση ex situ του γενετικού πλούτου κτλ. Αναφέρεται η δράση δικτύων εθελοντών (όπως το Δίκτυο Διατήρησης και Ανταλλαγής Ντόπιων Ποικιλιών Φυτών και αυτοχθόνων Φυλών Ζώων του Εργαστηρίου Οικολογικής Πρακτικής στη Θεσσαλονίκη) και οι σκοποί τους.