ΤΕΙ Κρήτης
Σχολή Τεχνολογίας Γεωπονίας
Ε.Π.Ε.Α.Ε.Κ 
Πρόγραμμα Συμπληρωματικής Εκπαίδευσης   "Βιολογική Γεωργία" Ενέργεια 3.4.γ

 

 

ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΦΥΤΟΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ

Μετά το έδαφος λοιπόν, ένα βασικό σημείο αναφοράς για τη Βιολογική Γεωργία είναι η Φυτοπροστασία , αν και πρέπει να τονιστεί ότι, στη Βιολογική Γεωργία δεν αντιμετωπίζουμε σοβαρά προβλήματα επειδή βασική αρχή αντιμετώπισης , των επιβλαβών ζωικών εχθρών και ασθενειών είναι η λήψη προληπτικών μέτρων , η δημιουργία δηλαδή ευνοϊκών συνθηκών ανάπτυξης καλλιέργειας (που εξασφαλίζονται με τη σωστή θρέψη , με την καλλιέργεια σε γόνιμα εδάφη και εδάφη με υψηλή βιολογική δράση , με την επιλογή κατάλληλων ποικιλιών κ.α. ) , έτσι ώστε να μειώνονται αισθητά οι δυσμενείς συνθήκες για την ανάπτυξη των φυτών και επομένως να υπάρχει ισορροπία και αποκατάσταση των φυσικών λειτουργιών , μέσα στο γεωργικό οικοσύστημα.

Η υψηλή βιολογική δράση εξυπηρετεί στο ότι οι φυσικοί εχθροί των παρασίτων (ωφέλιμοι οργανισμοί) θα μπορέσουν να ξαναλειτουργήσουν ως αυτορρυθμιστικοί οργανισμοί. Είναι σκόπιμο λοιπόν να προστατεύονται και να ενθαρρύνονται (π.χ. υποβοηθάτε η δράση τους όταν παραμένουν ζιζάνια στο χωράφι που πραγματοποιούνται λαχανοκομικές καλλιέργειες , επειδή εκεί βρίσκουν καταφύγιο και φωλιά, ή υποβοηθάτε η δράση τους δημιουργώντας φωλιές για τα ωφέλιμα έντομα ή φυτεύοντας φυτά ξενιστές για τα έντομα αυτά π.χ. αγκινάρες που φιλοξενούν ωφέλημα έντομα όπως η ψαλίδα).

Είναι πολύ σημαντικό πριν καταφύγουμε σε μέσα φυτοπροστασίας , και εισρροές φυτοπροστατευτικών προϊόντων, να εξαντλούνται όλες οι δυνατότητες πρόληψης ή αντιμετώπισης, που δίνουν τα διάφορα καλλιεργητικά μέσα όπως για παράδειγμα είναι η κατασκευή ανεμοφρακτών (που χρησιμεύουν τόσο για την προστασία των καλλιεργούμενων φυτών από τον άνεμο όσο και για την παρεμπόδιση εξάπλωσης διαφόρων εχθρών των καλλιεργειών), η εναλλαγή καλλιεργειών και αμειψισπορά (θα γίνει αναφορά σε ακόλουθο κεφάλαιο), η πολυκαλλιέργεια , η συγκαλλιέργεια κ.λ.π.

Στα πλαίσια της Βιολογικής Φυτοπροστασίας απαγορεύονται όλα τα χημικά εντομοκτόνα , ακαραιοκτόνα, μυκητοκτόνα, ζιζανιοκτόνα κ.λ.π. Σε κάθε περίπτωση όμως προσβολών , μπορεί να χρησιμοποιηθεί μια μεγάλη ποικιλία μέσων φυτοπροστασίας ήπιας μορφής , ανεκτών από τη φύση (διάφορα βιολογικά σκευάσματα ). Τα παρασκευάσματα αυτά θα μπορούσαν να καταταχτούν στις ακόλουθες 3 κατηγορίες :

Γενικά πάντως υποστηρίζεται από τους βιοκαλλιεργητές, ότι η Βιολογική Γεωργία έρχεται σε αντίθεση με τη λογική της βραχυχρόνιας καταλήστευσης της φύσης, δουλεύει με προοπτική αιώνων έχοντας σα γνώμονα τη γνωστή θέση “ αυτόν τον κόσμο δεν τον κληρονομήσαμε από τους γονείς μας αλλά τον δανειζόμαστε από τα παιδία μας”. 

Όπως φαίνεται από τον όλο τρόπο παραγωγής και όπως αναφέρθηκε και σε προηγούμενο κεφάλαιο, τα βιολογικά προϊόντα δικαιολογημένα διακρίνονται για την υγιεινότητα τους και την θρεπτική τους αξία. Συγκεκριμένα υποστηρίζεται ότι υψηλή ποιότητα που χαρακτηρίζει τα προϊόντα αυτά αποδίδεται βασικά στην οργανική λίπανση και στα ήπια μέσα φυτοπροστασίας που εφαρμόζονται στα πλαίσια της βιοκαλλιέργειας.

Η αντιμετώπιση των ασθενειών πολλές φορές στη Βιολογική Γεωργία παρουσιάζει προβλήματα σε σχέση με τις εντομολογικές προσβολές , με αποτέλεσμα να χρησιμοποιούνται πολλά προϊόντα των οποίων η αποτελεσματικότητα, στις Ελληνικές συνθήκες, δεν έχει μελετηθεί. Ο βιοκαλλιεργητής πολλές φορές μένει αβοήθητος ενώ σε άλλες γίνεται θύμα επιτηδείων. Η σωστή ενημέρωση και η βαθιά μελέτη, για την οικολογική πρακτική , που θα δώσει λύσεις στα καθημερινά προβλήματα των Βιοκαλλιεργητών , είναι αυτή που χρειάζεται σήμερα ο Έλληνας αγρότης , για την αντιμετώπιση των ασθενειών και εχθρών , που παρουσιάζονται κατά τη διάρκεια της καλλιέργειας.

Η σωστή και έγκαιρη φυτοπροαστασία πραγματικά αποτελεί ένα πολύ σημαντικό παράγοντα κατά τη διάρκεια μιας καλλιέργειας. Αξιοσημείωτο είναι ότι από τα 850.000 περίπου είδη εντόμων , έχουν προσδιοριστεί μέχρι σήμερα ότι είναι :

53 % φυτοφάγα

28 % ζωοφάγα και

19 % σαπροφάγα

Βασική μέθοδος αντιμετώπισης των φυτοπαρασίτων στη Βιολογική Γεωργία , είναι ο φυσικός περιορισμός των πληθυσμών (βιολογική ισορροπία της φύσης ) .

Ο φυσικός περιορισμός των εντόμων είναι συνδυασμός της δράσης του βιοτικού και του αβιοτικού περιβάλλοντος που διατηρεί τους πληθυσμούς ενός είδους σε ένα χαρακτηριστικό αλλά κυμαινόμενο επίπεδο (βιολογική ισορροπία). Παράγοντες του φυσικού περιορισμού των εντόμων θεωρούνται :

Περιοχές με πολύ ευνοϊκές συνθήκες, ευνοούν την μεγάλη πυκνότητα πληθυσμών , ενώ απομακρυνόμενοι από τις περιοχές αυτές, το είδος γίνεται σπανιότερο. Σε περιοχές που δεν μπορεί να επιβιώσει το έντομο αλλά βρίσκεται εκεί μόνο για μια περιορισμένη εποχή, μεταναστεύει ή θανατώνεται. Η διαθέσιμη τροφή και ο εντός του πληθυσμού ανταγωνισμός μπορεί να αποτελέσει περιοριστικό παράγοντα , φαινόμενο όμως που δεν είναι σύνηθες. Από τους βιοτικούς παράγοντες, τον κύριο ρόλο παίζουν οι φυσικοί εχθροί.

Αποτελεσματικοί είναι οι φυσικοί εχθροί που μπορούν να περιορίσουν τον πληθυσμό ενός είδους εντόμου σε ανεκτή για τον άνθρωπο πυκνότητα.

Φυσικοί εχθροί είναι νηματώδεις , αράχνες , σκορπιοί, έντομα , πτηνά , ψάρια. Ο φυσικός περιορισμός , δεν είναι πάντα αρκετός, χρειάζεται και η καταπολέμηση.

 

Καταπολέμηση είναι ο περιορισμός των εντόμων με την παρέμβαση του ανθρώπου. Βασικοί παράμετροι για την αντιμετώπιση ενός είδους είναι : 

ΜΕΤΡΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΕΧΘΡΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ

Ένα από τα βασικά μέτρα που πρέπει να λαμβάνει υπόψην του ο παραγωγός πριν από την έναρξη μίας καλλιέργειας , είναι η επιλογή των κατάλληλων ειδών και ποικιλιών . Έχουν υιοθετηθεί πέντε βαθμοί ανθεκτικότητας των φυτικών ποικιλιών α) ανοσία , β) μεγάλη ανθεκτικότητα , γ) μικρή ανθεκτικότητα , δ) ευπάθεια και ε) μεγάλη ευπάθεια.

Οι ανθεκτικές ποικιλίες παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον στην καταπολέμηση μυκητολογικών ασθενειών και λιγότερο στα έντομα π.χ. στη τομάτα ποικιλίες - υβρίδια με ανθεκτικότητα σε Ν, Τ.Μ.V. , F1, 2 , F r (νηματώδεις, ίωση, Φουζάριο 1 , 2 και Φουζάριο Fusarium oxysporum f.sp. radicis lycopersici)

Επίσης ένα άλλο μέτρο αντιμετώπισης εξίσου σημαντικό είναι σωστή εφαρμογή των κατάλληλων καλλιεργητικών τεχνικών όπως είναι η αμειψισπορά , η αλλαγή του χρόνου φύτευσης ή συγκομιδής (παράδειγμα για την αντιμετώπιση του δίπτερου (Phorbia platura) στα φασόλια , σπορά γίνεται όταν η προνύμφες δεν είναι άφθονες .

Σε μία λαχανοκομική καλλιέργεια μπορούν να χρησιμοποιηθούν και κάποια φυτά παγίδες . Η μέθοδος αυτή βασίζεται στη διαφορετική προτίμηση εντόμων σε διάφορους ξενιστές, μέσα στην καλλιέργεια. Τα έντομα καταστρέφονται στα φυτά παγίδες με διάφορους τρόπους (ψεκασμός, καταστροφή, κάψιμο κ.λ.π.)

Παράλληλα με την κατάλληλη καλλιέργεια εδάφους καταστρέφονται μηχανικά τα έντομα, τα βομβίκια, τα κελιά , οι φωλιές και οι τροφές τους και εκτίθενται στα πουλιά , θηλαστικά και έντομα. Τα ζιζάνια που είναι ξενιστές εντόμων ή ακάρεων , πρέπει να καταστρέφονται εγκαίρως όπως και τα όποια φυτικά υπολείμματα μένουν μετά το τέλος μίας καλλιέργειας, με τα διάφορα καλλιεργητικά μέσα ( τα οποία αναφέρονται σε ακόλουθο κεφάλαιο) ούτως ώστε να περιορίζεται η πιθανότητα ζημιάς από τους ζωικούς εχθρούς.

Ακόμα άλλα μέτρα που επηρεάζουν άμεσα ή έμμεσα τα έντομα είναι το κατάλληλο κλάδεμα των φυτών, μείωση της ζωηρής βλάστησης , απομάκρυνση των εντόμων, καλός αερισμός και φωτισμός.

Επίσης πάρα πολύ χρήσιμη μέθοδος αντιμετώπισης των διαφόρων εχθρών και καλλιεργειών είναι και οι διάφορες μηχανικές μέθοδοι που χρησιμοποιούνται όπως :

α) Συλλογή εντόμων και άλλων βλαβερών ζώων με μηχανική σύνθληψη (π.χ. μεγαλόσωμα έντομα όπως κάμπιες λεπιδοπτέρων ή βρωμούσες)

β) Προστασία φυσικών εχθρών ( φυσικοί φράκτες, τόπποι φωλιάσματος, σκόνη)

γ) Παγίδευση . Υπάρχουν πολλοί τρόποι παγίδευσης ανάλογα με τον τύπο της παγίδας που χρησιμοποιείται , φερομονικές, τροφικές, φωτεινές, χρωματικές, ηχητικές, μηχανικές, παγίδες νερού και αναρροφητικές.

Στην παρούσα διατριβή κρίνεται απαραίτητο να γίνει κάποια αναφορά στον τρόπο λειτουργίας των παγίδων αυτών.

α) Οι τροφικές παγίδες περιέχουν κατάλληλη τροφή που ελκύει το έντομο. Για Λεπιδόπτερα χρησιμοποιούνται κακής ποιότητας φρούτα, υδάτινα εκχυλίσματα φρούτων, χυμοί φρούτων, χαλασμένο κρασί, ξύδι, μελάσα, διάλυμα , ζάχαρη , μέλι αραιωμένο ή συνθετικές ουσίες. Για τα Δίπτερα χρησιμοποιούνται υδρολύματα πρωτεϊνών , υδάτινα διαλύματα αλάτων αμμωνίου. Για σφήγκες χρησιμοποιούνται εντόσθια αγροτικών ζώων , πηγμένο αίμμα κ,λ.π. Το μειωνέκτημα τους είναι ότι χρειάζονται συχνές αλλαγές στο ελκυστικό υγρό.

β) Στις φερομονικές παγίδες χρησιμοποιούνται συνθετική φερομόνη , εκχυλίσματα παρθένων θηλυκών εντόμων , ζωντανά έντομα που εκλύουν φερομόνη.

γ) Φωτεινές παγίδες για ιπτάμενους νυκτόβιους πληθυσμούς εντόμων . Κάτω από τη φωτεινή πηγή υπάρχει δοχείο με πτητικό υγρό που τα θανατώνει , επίσης μπορεί να είναι φωτεινές ηλεκτρισμένες σχάρες για έντομα υπαίθριων χώρων.

δ) Οι χρωματικές παγίδες θεωρούνται μέσο δειγματοληψίας του ενήλικού πληθυσμού ή μέσο κατάπολέμησης

ε) Οι ηχιτικές είναι αυτές που παράγουν ήχο ο οποίος εκλύει τα έντομα (κυρίως δίπτερα)

στ) Οι μηχανικές παγίδες συλλαμβάνουν έντομα που βαδίζουν τη νύχτα .Είναι ένα δοχείο του οποίου τα χείλη είναι στην επιφάνεια του εδάφους , έχει σκεπή για προστασία από τη βροχή και τα πουλιά.

ζ) Οι παγίδες νερού είναι δοχεία με νερό και διαβρεκτικό για να μειωθεί η επιφανειακή τάση. Τα έντομα προσελκύονται από χρώμα ή πέφτουν τυχαία μέσα στο νερό.

η) Οι αναρροφητικές παγίδες είναι κατάλληλες για ημερόβια και νυκτόβια ιπτάμενα έντομα. Είναι ηλεκτροκίνητες και βασίζονται στην αναρρόφηση σταθερής ποσότητας αέρα ανά μονάδα χρόνου. Τα έντομα πέφτουν σε συλλεκτική φιάλη με εντομοκτόνα .

θ) Άλλες παγίδες είναι παγίδες παράθυρα, κολλυτικές παγίδες καταφύγεια παγίδες (αυλακωτό χαρτί), μηχανικά φράγματα (σίτες)

Η χρήση των ζωντανών ωφέλιμων εντόμων για την αντιμετώπιση των εχθρών , ολοένα και κερδίζει μέρα με τη μέρα έδαφος, στις διάφορες βιολογικές καλλιέργειες . Εκτός από τα αρπακτικά και παράσιτα έντομα ή ακάρεα , τα τελευταία χρόνια χρησιμοποιούνται στη Βιολογική καταπολέμηση και εντομοπαθογόνοι νηματώδεις, βακτήρια, ιοί .

Οι προαναφερόμενοι μικροοργανισμοί προέρχονται είτε από εισαγωγή από ξένες χώρες (όπου πολλαπλασιάζονται ,συλλέγονται και αποστέλλονται στις χώρες εγκατάστασης) , είτε γίνεται (κυρίως από κρατικούς φορείς) μέσα στο Ελλαδικό χώρο μαζική παραγωγή και εξαπόλυση , είτε από διάφορους φορείς μπορεί να γίνει εκτροφή και ενίσχυση των πληθυσμών των ιθαγενών παρασίτων και αρπακτικών .

Η Βιολογική καταπολέμηση έχει αποτελέσματα με μεγάλη διάρκεια , δεν ρυπαίνει το περιβάλλον , δεν καταστρέφει τους ωφέλιμους οργανισμούς και δεν προκαλεί εθισμό . Δυστυχώς όμως πέραν των προαναφερόμενων πλεονεκτημάτων η Βιολογική καταπολέμηση δεν βρίσκει εφαρμογή σε μεγάλο αριθμό επιβλαβών εντόμων, απαιτεί μεγάλο κόστος για βασική έρευνα για μαζική παραγωγή. Έχει καλύτερα αποτελέσματα όταν εφαρμόζεται από συλλογικά όργανα και σε μεγάλη κλίμακα. Και τέλος απαιτεί στοιχειώδη επιμόρφωση του αγροτικού πληθυσμού.

ΖΩΙΚΟΙ ΕΧΘΡΟΙ

Α) ΕΝΤΟΜΑ ΕΔΑΦΟΥΣ

Όλα τα παραπάνω έντομα προσβάλουν τα σολανώδη και κολοκυνθοειδή.

Συμπτώματα: ρίζες τρυπημένες, παρουσία πορτοκαλί σκληρών σκουλίκων, φάγωμα λαιμού ή ριζών, κόψιμο και καταστροφή φυταρίων. Ένα άλλο έντομο εδάφους η μύγα σπορείων: Μυγοσκούλικα σπορείων Hylemyia cilicruva και Hylemyisppi στα νεαρά φυτώρια στη ρίζα αλλά και φάγωμα και κοτυληδόνων ή των ακραίων ματιών δημιουργεί πολλά προβλήματα στα πρώτα στάδια.

Τρόπος και μέσα αντιμετώπισης :

Βαθύ όργωμα εδάφους (Μάϊο - Ιούνιο) που ανεβάζει τις φωλιές ωοτοκίας στην επιφάνεια.

Παγίδευση των εντόμων , σε αυλάκια 25-30 cm , όπου το φθινόπωρο τοποθετείται νωπή αγελαδινή κοπριά.

Διασπορά δολωμάτων (πίτουρα, σπασμένο καλαμπόκι, σιτάρι που έχουν εμποτίσει με κάποιο επιτρεπτό δηλητήριο τα οποία θα απομακρυνθούν μετά την εφαρμογή τους.

Παράχωμα υπολειμμάτων της προηγούμενης καλλιέργειας πολύ πριν την σπορά (τουλάχιστον 3 εβδομάδες).

Σπορά με συνθήκες υγρασίας εδάφους, θερμοκρασίας που ευνοούν το γρήγορο φύτρωμα και την ανάπτυξη των φυτών. Το έδαφος πρέπει να είναι ψιλοχωματισμένο και σχετικά στεγνό στην επιφάνεια (αποθαρρύνεται έτσι η ωοθεσία).

 

Σ Α Λ Ι Γ Κ Α Ρ Ι Α

Κυρίως του Γένους Agriliman, Arion sp.

Συμπτώματα: Φάγωμα φύλλων, καταστροφή φυταρίων.

Τρόπος και μέσα αντιμετώπισης : Διασπορά με προσοχή δολωμάτων μεταλδεϋδων 5% (3 κιλά/στρέμμα ή σε δέντρα εφαρμογή θεϊκού σιδήρου στη ρίζα π.χ. στα ξινά δεν αφήνει να πλησιάσουν). Στα λεγόμενα γυμνοσαλίγκαρα, έχει πολύ καλά αποτελέσματα η τοποθέτηση κάποιου βρεγμένου υφάσματος στους διαδρόμους των καλλιεργειών , όπου παραμένει για 1 – 2 βράδια και απομακρύνεται το επόμενο πρωί , απομακρύνοντας και καταστρέφοντας παράλληλα και ένα πολύ μεγάλο αριθμό σαλιγκαριών που είχαν βρει καταφύγιο εκεί. Ακόμα καλά αποτελέσματα δίνει και η εφαρμογή στάχτης , λεπτόκοκκης άμμου ή πριονιδιού γύρω από λαχανικά φυτά που προσβάλλονται εύκολα από σαλιγκάρια ή γυμνοσαλίγκαρα.

Παράλληλα πρέπει να επισημανθεί (αν και αναφέρεται σε άλλο κεφάλαιο) , ότι είναι σκόπιμο τα λαχανικά φυλλώματος , γνωστά και ως σαλάτες, να φυτεύονται σε κοντινές αποστάσεις επειδή έτσι τα εξωτερικά φύλλα τους δεν ακουμπάνε στο έδαφος και δεν επιτρέπουν στα διάφορα έντομα ή σαλιγκάρια να ανέβουν πάνω σε αυτά και να προκαλούν φαγώματα στα νεαρά φυλλάρια και στη βλαστάνουσα κορυφή.

Ν Η Μ Α Τ Ω Δ Ε Ι Σ
Οι νηματώδεις διακρίνονται σε:

1. Σε νηματώδεις ριζών (Melodogyne, Heterodera και άλλους ενδοπαρασιτικούς ή εκτοπαρασιτικούς - ελεύθερους).

2. Σε νηματώδεις στελεχών, φύλλων, βολβών (Ditylenchus Aphelenchades κ.α.).

Εμάς στα κηπευτικά μας ενδιαφέρουν κυρίως η πρώτη κατηγορία. Οι νηματώδεις αυτοί είναι υπεύθυνοι όχι μόνο για άμεσες ζημιές που κάνουν στα προσβαλλόμενα όργανα των φυτών, αλλά και για σαπίσματα ριζών, καχεξία, μαρασμό, κλπ. ή τα επακόλουθά τους, επειδή πολλές φορές είναι φορείς ιών, βακτηρίων, μυκήτων. Γεγονός πάντως είναι ότι, όταν το πρόβλημα από τους νηματώδεις είναι σοβαρό, με τα συνήθη καλλιεργητικά μέτρα (αμειψισπορά, εκλογή ανθεκτικών ποικιλιών, χρήση υγιούς πολλαπλασιαστικού υλικού , εναλλαγή καλλιεργειών κλπ) είναι δύσκολο να αντιμετωπιστεί με μεγάλη επιτυχία. Για την αντιμετώπισή τους στα πλαίσια της βιολογικής γεωργίας εκτός από τα παραπάνω καλλιεργητικά μέτρα που προαναφέραμε τα οποία είναι πολύ βασικά (και αποτελεσματικά όταν το έδαφος δεν είναι βεβαρημένο με μεγάλο ποσοστό προσβολής) , πρέπει να ξέρουμε ότι οι νηματώδεις δεν μπορούν να αναπτυχθούν παρά μόνο σε περιβάλλον υγρό. Αν η υγρασία κατέβει κάτω από το 10% μειώνεται αισθητά η ανάπτυξη και η κίνησή τους και επομένως η προσβολή και μετάδοση τους.

Τα μέσα που διευκολύνουν την μετάδοσή τους είναι:

Για την καταπολέμηση υπάρχουν διάφοροι τρόποι όπως:

Α Κ Α Ρ Ε Α

Τα ακάρεα και ιδιαίτερα το τετράνυχος Tetranychus urticae, καθώς και το ακάρι Aculops lycopersici. Είναι απ΄ τους σημαντικότερους εχθρούς της τομάτας, όμως ο Tetranychus urticae προκαλεί αρκετά προβλήματα , σε καλλιέργειες αγγουριάς στο θερμοκήπιο αλλά και σε όλα τα κηπευτικά.

Τα ακάρεα είναι πολύ μικρά και δύσκολα διακρίνονται με γυμνό μάτι. Τρέφονται απομυζώντας χυμούς από τους ιστούς των φυτών, με συνέπεια τη δημιουργία μικρών χλωρωτικών κηλίδων ή χαλκόχρωμων κηλίδων , τη βαθμιαία εξασθένιση του φυτού , την αποφύλλωση του και τελικά την ξήρανση του. Οι τετράνυχοι αναπτύσσονται σε θερμοκρασία 12-35 C (άριστη 26-35 C) και σε σχετική υγρασία 30-70% (άριστη 30-50%). Ανάλογα με τις συνθήκες περιβάλλοντος και την εποχή, αλλά κυρίως ανάλογα με τη θερμοκρασία, ο βιολογικός του κύκλος διαρκεί από 7-60 ημέρες. Τα διάφορα νυμφικά στάδια, τα χειμερινά και τα θερινά αυγά καθώς και τα ακμαία διασπείρονται με τη βοήθεια του ανέμου.

Κατά τους θερμούς και ξηρούς μήνες τα ακάρεα μπορούν να προκαλέσουν σε μικρό διάστημα φυλλόπτωση, ανθόρροια, αλλοίωση του σχήματος των φύλλων και καρπών, πρόωρη ωρίμανση των καρπών και καθολική ξήρανση των φυτών. Ακόμη προκαλούν και έμμεσες ζημιές, γιατί διευκολύνουν τη μεταφορά παθογόνων ιών, μυκήτων και βακτηρίων.

Η αντιμετώπιση των ακαρέων γίνεται κυρίως με τη χρήση του βρέξιμου θείου ή του θείου με την μορφή επίπασης κάτω στο έδαφος ή όπου επιτρέπεται πάνω στα φυτά (όχι στο θερμοκήπιο τους θερινούς μήνες).

 

Β) ΕΝΤΟΜΑ ΦΥΛΛΩΜΑΤΟΣ

Θ Ρ Ι Π Ε Σ

Οι θρίπες είναι πολύ μικρά έντομα που ανήκουν στα θυσανόπετρα και προκαλούν σοβαρές ζημίες στις καλλιέργειες.

Ο θρίπας του κρεμμυδιού Thrips tabaci και ο Frankliniella occidentalis. Είναι μεγάλο πρόβλημα σε πολλές καλλιέργειες, ιδιαίτερα στα αγγούρια. Και ένα τρίτο είδος το οποίο μερικές φορές βρίσκεται στα θερμοκήπια και είναι γνωστός ως ο θρίπας του τριαντάφυλλου Thrips fuscipennis.

Ο θρίπας περνάει από τρία στάδια στη ζωή του: αυγό, δύο νυμφικά (προνυμφικό, και νυμφικό στάδιο) και το τέλειο. Τα τέλεια του θρίπα βρίσκονται στα άνθη και στα φύλλα και εναποθέτουν τα αυγά τους εκεί. Στα φύλλα της πιπεριάς τα σημεία εναπόθεσης των αυγών μπορούν εύκολα να αναγνωρισθούν σαν παραμορφώσεις με μορφή κρεατοελιάς. Στα αγγούρια και στις άλλες καλλιέργειες οι παραμορφώσεις αυτές είναι ορατές με κατά τόπους παραμορφώσεις και εσχαρώσεις στα σημεία παραμόρφωσης. Οι προνύμφες διατρέφονται από όλα τα εναέρια μέρη του φυτού και είναι παρά πολύ κινητικά. Η νύμφωση αρχικά γίνεται στο έδαφος.

Οι θρίπες προκαλούν ζημιά στα φυτά με το να τρυπούν και να απομυζούν τα κύτταρα της φυλλικής κυρίως επιφάνειας. Με άμεσο αποτέλεσμα η φωτοσυνθετική επιφάνεια να μειώνεται.

Σε υψηλές συχνότητες προσβολών παρουσιάζεται ζημιά ακόμα και στους καρπούς. Στα αγγούρια και ιδιαίτερα , στους νεαρούς καρπούς , προκαλούνται παραμορφώσεις.

Στις πιπεριές οι θρίπες έρπονται ανάμεσα στο κάλυκα και στον καρπό, και προκαλείται παραμόρφωση σαν αποτέλεσμα της διατροφής τους. Τυπικό σύμπτωμα της προσβολής από θρίπες είναι ο ασημί χρωματισμός των φύλλων (αργυροφυλλία) , λόγο της παρουσίας αέρα στα κύτταρα που έχουν αδειάσει από τον κυτταρικό χυμό. Στα φύλλα παρατηρούνται ακόμη χλωρωτικές ή ανοιχτοκάστανες ή κοκκινωπές κηλίδες, σχηματισμός μικρών κηλίδων και παραμόρφωση τους. Όλα τα φυτικά μέρη καλύπτονται από τα αποχωρήματα των θριπών στα οποία αναπτύσσονται δευτερογενώς μύκητες, με τελικό αποτέλεσμα την ποιοτική υποβάθμισή τους.

Οι έμμεσες ζημιές που προκαλεί η προσβολή από θρίπες οφείλονται κυρίως στη λύση της συνέχειας των φυτικών ιστών, που διευκολύνει την εγκατάσταση παθογόνων μυκήτων, βακτηρίων και ιών.

Βιολογικός έλεγχος του θρίπα είναι δυνατόν να γίνει με αρπακτικό άκαρι Amblyseius cucumeris, το αρπακτικό ημίπτερο Orius spp και το αρπακτικό άκαρι Amblyseius degenerans.

Επιπρόσθετα μέτρα, ο μύκητας Verticillium lecanil έχει επίσης μια επίδραση στους θρίπες Amblyseius cucumeris.

Με τη βοήθεια του αρπακτικού άκαρι Amblyseius cucumeris, οι θρίπες όπως ο θρίπας των κρεμμυδιών Thrips tabaci. O Frankliniella occidentalis και ο θρίπας του τριαντάφυλλου Thrips fuscipennis μπορούν να ελεγχθούν βιολογικά.

Τρόπος δράσης :

Το αρπακτικό άκαρι ψάχνει δραστικά την τροφή του στην καλλιέργεια (αυγά θριπών και νεαρές προνύμφες). Έτσι μπορεί να διανύσει σημαντικές αποστάσεις. Ένα τέλειο αρπακτικό άκαρι απομυζά 2-3 προνύμφες την μέρα. Ένα θηλυκό αρπακτικό γεννάει 2-3 αυγά τη μέρα στην κάτω επιφάνεια των φύλλων στις τρίχες των φύλλων.

Το αρπακτικό άκαρι μπορεί να τοποθετηθεί προληπτικά, πριν την εμφάνιση των θριπών. Τα αρπακτικά πρέπει να βρίσκονται σ' όλη τη διάρκεια της καλλιεργητικής περιόδου, για να ελέγχουν τους θρίπες. Στις καλλιέργειες που έχουν γύρη (όπως πιπεριές) τα αρπακτικά ακαρεα , τρέφονται επίσης και με γύρη όταν δεν υπάρχουν θρίπες. Σε καλλιέργειες που δεν έχουν γύρη (όπως αγγούρια) τα αρπακτικά πρέπει να τοποθετούνται κανονικά σε μεγάλους αριθμούς στην αρχή της καλλιεργητικής περιόδου.

Τα αρπακτικά δεν διαχειμάζουν σε περιόδους με μικρό μήκος μέρας και έτσι μπορούν να εισαχθούν στο θερμοκήπιο κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Η ανάπτυξη των αρπακτικών απαιτεί υγρασία σχετική περίπου 75% και θερμοκρασία κανονική πάνω από 20 0C.

Επίσης μείωση των πληθυσμών επιτυγχάνεται με την ανάρτηση των αυτοκόλλητων χρωματικών μπλε παγίδων που αναρτώνται πάνω από τις γραμμές των φυτών και βοηθούν κυρίως στον έλεγχο των προσβολών. Όπως επίσης επιτυγχάνεται και με την πλήρη εδαφοκάλυψη των καλλιεργειών επειδή με τον τρόπο αυτό παρεμποδίζεται ο θρύπας να διαχειμάσει και να εκκολαφθούν τα καινούρια φυτά στο έδαφος.

Λ Ι Ρ Ι Ο Μ Υ Ζ Α

Υπάρχουν τέσσερα είδη λιριομύζας τα οποία είναι κοινοί εχθροί: Η λιριόμυζα της τομάτας Lioriomyza bryonial, η αμερικάνικη λιριόμυζα Liriomyza trifolli, η λιριομυζα του μπιζελιού Liriomyza huidobrensis και η λιριομυζα liriomyza stigata. Κάτω από φυσικές συνθήκες, οι λαρβες αυτών των ειδών παρασιτίζονται καλά από αρκετούς φυσικούς εχθρούς.

Τα προβλήματα από την λιριόμυζα έχουν αυξηθεί εξ΄ αιτίας της χρήσης των ευρέως φάσματος εντομοκτόνων. Με τις εφαρμογές αυτές, οι πληθυσμοί των φυσικών εxθρών του εντόμου μειώθηκαν πάρα πολύ , αλλά και η λιριόμυζα ανέπτυξε ανθεκτικότητα σ΄αυτά τα εντομοκτόνα.

Η λιριόμυζα περνάει από έξη στάδια αναπτύξης, ονομαζόμενα αυγό, τρία λαρβικά στάδια, ένα πούπας και το τέλειο. Το τέλειο της λιριόμυζας είναι μικρή, κίτρινη και μαύρη μύγα. Οι λαρβες σχηματίζουν στοές στα φύλλα των φυτών. Η νύμφωση γίνεται στο έδαφος.

Η ζημιά προκαλείται απ΄ τις λάρβες και τα τέλεια θηλυκά. Τα θηλυκά κάνουν διατροφικές κηλίδες στο φύλλο και γεννούν τα αυγά τους σ΄ ένα αριθμό απ΄ αυτές. Καθώς οι λάρβες διατρέφονται κάνουν στοές μέσα στα φύλλα. Η ποσότητα του πράσινου μειώνεται και τα φύλλα τις περισσότερες φορές ξεραίνονται. Έμμεση ζημιά παρουσιάζεται όταν μύκητες αναπτύσσονται στις διατροφικές κηλίδες.

Ο βιολογικές έλεγχος της λιριόμυζας είναι δυνατόν να γίνει με τα παράσιτα Dacnusa sibirica, Diglyphus isaea, ή μείγμα αυτών των δύο.

Η παρασιτική σφήκα Dacnusa sibirica γεννάει ένα αυγό μέσα στη λάρβα της λιριομύζας. Η λάρβα αυτή συνεχίζει να αναπτύσσεται μέσα στο φύλλο και νυμφούται στο έδαφος. Μέσα στην πούπα της λιριόμυζας αναπτύσσεται η παρασιτική σφήκα. Η παρασιτική σφήκα Diaglyphus isaea σκοτώνει τη λάρβα της λιριομύζας στη στοά και αφήνει ένα αυγό δίπλα της. Το αυγό αναπτύσσεται μέσα στη στοά και γίνεται η παρασιτική σφήκα, χρησιμποιοώντας τη νεκρή λάρβα ως τροφή. Η νύμφωση γίνεται στο φύλλο.

Οταν φρέσκες διατροφικές κηλίδες ή νέες λιριομυζες παρουσιασθούν, τα παράσιτα πρέπει να μπουν όσο το δυνατόν πιο γρήγορα. Τοποθετούνται κάθε βδομάδα ή κάθε δεύτερη βδομάδα παρασιτισμένες λάρβες μέχρι να αναπτυχθεί ικανοποιητικός αριθμός παρασιτισμένων λαρβών. Τα παράσιτα της λιριόμυζας μπορούν να εμφανιστούν και φυσικά. Αυτό όμως είναι δύσκολο να παρουσιαστεί στο θερμοκήπιο ενώ στην υπαίθρια καλλιέργεια συναντάται συχνά. Κάθε καλλιέργεια απαιτεί το δικό της σχήμα εισαγωγής.

Οι παρασιτικές σφήκες διατίθενται σε ανακινούμενα μπουκάλια των 250 cc. Αυτά επιτρέπουν γρήγορη και κανονική διανομή του παρασίτου όταν κριθεί απαραίτητη η εφαρμογή του.

Οι παρασιτικές σφήκες πρέπει να απελευθερώνονται ανάμεσα στα φύλλα. Μετά την εισαγωγή τους πετούν μέσα στην καλλιέργεια και αρχίζουν αμέσως να δουλεύουν. Μετά από δυο εβδομάδες περίπου έχουμε παρασιτισμό. Η παρουσία του Digliphus isaea μπορεί να αναγνωρισθεί από τις μικρές στοές που περιέχουν νεκρές λάρβες και οι πούπες του είναι ορατές αν κρατήσουμε τα φύλλα στο φως. Η παρουσία του Dacnusa sibirica μπορεί να προσδιοριστεί αν εξετάσουμε δείγμα φύλλου στο εργαστήριο.

Στη λιριόμυζα αλλά και σε άλλα έντομα , κρεμιόνται κίτρινες χρωματικές αυτοκόλλητες παγίδες, πάνω από τις γραμμές των φυτών , που λειτουργούν κυρίως ως παγίδες για τον έλεγχο των πλυθισμών.

Α Λ Ε Υ Ρ Ω Δ Η Σ

Ο αλευρώδης είναι ένας από τους πιο σπουδαίους εχθρούς των καλλιεργειών υπό κάλυψη, λαχανικών και λουλουδιών καθώς επίσης και των υπαίθριων καλλιεργειών. Τα πιο γνωστά και επιζήμια είδη είναι : ο Τrialeurodes vaporariorum και ο Bemisia tabaci. Ο αλευρώδης απομυζεί μεγάλες ποσότητες χυμού των φυτών και εκκρύει τα ζάχαρα σαν μελίτωμα. Αυτό κάνει τα φύλλα να κολλούν και να είναι ευαίσθητα στην ανάπτυξη μυκήτων και κυρίως καπνιάς . Ο αλευρώδης είναι επίσης μεγάλος κίνδυνος για την υγεία του φυτού επειδή εύκολα μπορεί να μεταφέρει ιούς.

Ο αλευρώδης περνάει από έξι στάδια στη ζωή του: αυγό, πρώτο, δεύτερο τρίτο και τέταρτο νυμφικό στάδιο (το οποίο αναπτύσσεται σε νύμφη) και το τέλειο έντομο. Το τέλειο πετάει και συνήθως μπορεί να βρεθεί στις κορυφές των φυτών, στην κάτω επιφάνεια των φύλλων.

Όταν κουνήσουμε τα φυτά, πετούν σαν σύννεφο τα έντομα και επιστρέφουν λίγο αργότερα. Τις νύμφες τις βρίσκουμε στα χαμηλότερα σημεία των φυτών.

Και τα δύο στάδια τέλεια και νύμφες απομυζούν τροφή από τα φυτά.

Οι νύμφες ιδιαιτέρως, εκκρίνουν μελίτωμα ενώ διατρέφονται. Αυτό κάνει τα φυτά να κολλάνε και η ανάπτυξή τους καθυστερεί και οι καρποί λερώνονται , με άμεση συνέπεια να υποβαθμίζεται η ποιότητα τους.

Βιολογική αντιμετώπιση :

- Encarsia formosa. Αυτή η μικρή παρασιτική σφήκα γεννάει τα αυγά της στην προνύμφη του αλευρώδη. Οι παρασιτισμένες προνύμφες μαυρίζουν και εύκολα αναγνωρίζονται. Η ενήλικη Encarsia επίσης τρέφεται με μελίτωμα και με τα υγρά από το σώμα της προνύμφης. Το παράσιτο διατίθεται στο εμπόριο στο νυμφικό του στάδιο, κολλημένο σε χάρτινα καρτελάκια.

- Άλλοι φυσικοί εχθροί που διατίθενται για τον έλεγχο του αλευρώδη είναι το αρπακτικό ημίπτερο Marolophus caliginosus. Οι παρασιτικές σφήκες του γένους Eretmocerus spp και οι πασχαλίτσες Delaphastus pusillus.

- Ο μύκητας Verticillium lecanii μπορεί να χρησιμοποιηθεί παράλληλα με την Encarsia formosa για να σκοτώσει τα προνυμφικά στάδια του αλευρώδη. Το προϊόν είναι σε φόρμουλα βρέξιμης σκόνης.

Τρόπος δράσης :

Η παρασιτική σφήκα εναποθέτει ένα αυγό μέσα στη νύμφη του αλευρώδη. Καθώς το αυγό αναπτύσσεται, αυτό κάνει την άσπρη νύμφη του αλευρώδη να γίνει μαύρη και της Bemisia tabaci ανοιχτή καφέ. Έτσι είναι πάντα δύσκολο να δούμε ότι η νύμφη του αλευρώδη έχει παρασιτιστεί και αντί για αλευρώδη θα εμφανιστεί μια νέα παρασιτική σφήκα η οποία βγαίνει από μια στρογγυλή τρύπα. Όταν παρατηρηθεί ο πρώτος αλευρώδης, πρέπει να εισαχθεί η παρασιτική σφήκα όσο το δυνατόν γρηγορότερα.

Μπορεί επίσης να γίνουν και τοποθετήσεις προληπτικά. Τοποθετείτε η παρασιτική σφήκα κάθε βδομάδα ή κάθε 15 μέρες μέχρι να έχουμε παρασιτισμό 80%-90%.

Οι παρασιτικές σφήκες μπορούν να ελέγξουν τον αλευρώδη σ΄ όλη τη διάρκεια της καλλιεργητικής περιόδου.

Κάθε καλλιέργεια όμως απαιτεί το δικό της σχήμα εφαρμογής.

Α Φ Ι Δ Ε Σ

Οι αφίδες όπως Aphis gossypii (αφίδα του βαμβακιού). Myzus persicae (αφίδα του ροδάκινου και της πατάτας), Macrosiphum euphorbiae (αφίδα της πατάτας) και Aulacarhum solani (αφίδα της πατάτας των θερμοκηπίων) προκαλούν σοβαρή ζημιά σε διάφορες καλλιέργειες. Η αναπαραγωγική τους ικανότητα είναι ανυπολόγιστη. Η ζημιά που προκαλούν είναι εξ΄ αιτίας της έκκρισης μελιτώματος και της αποτελεσματικής μόλυνσης των καρπών. Οι αφίδες επίσης ευθύνονται για μεταφορά ιώσεων.

Βιολογική αντιμετώπιση :

- Παρασιτική σφήκα Aphidius colemani είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική εναντίον της Myzus persicae και της Aphis gossypii. Οι παρασιτισμένες αφίδες φτιάχνουν χαρακτηριστικές μούμιες.

Το αρπακτικό Aphidoletes aphidimyza γεννάει τα αυγά του στις αποικίες των αφίδων. Οι πορτοκαλί προνύμφες που βγαίνουν απ΄ αυτά τα αυγά τρώνε με λαιμαργία της αφίδες. Το έντομο είναι αποτελεσματικό σ΄ένα ευρύ αριθμό ειδών αφίδων.

Πλεονεκτήματα της χρήσης του Aphidoletes aphidimyza:

    1. 1)    Τρέφεται αποκλειστικά από αφίδες και συγχρόνως μπορεί να απτυχθεί και σε αφίδες που δεν προσβάλλουν θερμοκηπιακές καλλιέργειες.

2) Οταν υπάρχει μεγάλος πληθυσμός αφίδων θανατώνεται μεγάλος αριθμός τους, όμως αναπτύσσεται και όταν ο πληθυσμός είναι σχετικά μικρός.

3) Οι αφίδες θανατώνονται αμέσως μετά την προσβολή, ακόμη και αν δεν απομυζηθούν τελείως.

4) Οι προνύμφες είναι αρκετά κινητικές και βρίσκουν εύκολα την τροφή τους, ενώ οι αφίδες δεν μπορούν να τους διαφύγουν.

5) Είναι εύκολη η μαζική παραγωγής του Aphidoletes aphidimyza, οι νύμφες αντέχουν στη μεταφορά και διασπορά και μπορεί να εγκατασταθεί μόνιμα στο θερμοκήπιο.

Μειονεκτήματα - Αντιμετώπισή :
Τα κυριότερα μειονεκτήματα του Aphidoletes aphidimyza είναι ότι έχει μικρό αναπαραγωγικό δυναμικό, είναι αμφιγονικό και εισέρχεται σε διάπαυση κάτω από συνθήκες μικρής φωτοπεριόδου και θερμοκρασίας.

Τα δύο πρώτα μειονεκτήματα αντιμετωπίζονται με μαζική παραγωγή και πολλαπλές απελευθερώσεις, ενώ η παραμπόδιση της εισόδου σε διάπαυση των περισσοτέρων προνυμφών, όταν η φωτοπερίοδος είναι 9:15 ώρες και η θερμοπερίοδος 21:15 0C , επιτυγχάνεται με φωτισμό χαμηλής έντασης στον περιβάλλοντα χώρο.

Ένας άλλος τρόπος καταπολέμησης των αφίδων είναι η χρήση παθογόνων μυκήτων και ιδιαίτερα για την αφίδα Myzus persicae και τον αλευρώδη Trialeuvodes vaporariorum, είναι ένας μύκητας που ανήκει στους δευτερομυκητες ο μύκητας Verticillium lecanii.

Η μόλυνση γίνεται όταν τα κονίδια του μύκητα, μέσο σταγόνων νερού έρθουν σε επαφή με το σώμα της αφίδας. Τα κονίδια επιζούν για λίγους μήνες σε χαμηλή θερμοκρασία και υψηλή σχετικά υγρασία, αλλά είναι ευαίσθητα σε χαμηλή σχετικά υγρασία.

Για την εφαρμογή του απαιτείται θερμοκρασία πάνω από 150 C σχετική υγρασία πάνω από 85% και ψεκασμός των φυτών κατά διαστήματα για να αυξηθεί η σχετική υγρασία.

Κ Α Μ Π Ι ΕΣ Λ Ε Π Ι Δ Ο Π Τ Ε Ρ Ω Ν

Πράσινο σκουλήκι :

Το πράσινο σκουλήκι Heliothis armigera, της οικογένειας Noctuidae. Εκτός από τη τομάτα και αγγουριά προσβάλλει και πολλά άλλα κηπευτικά, ψυχανθή, καπνό, οπωροφόρα δέντρα και άλλα καλλιεργούμενα ή αυτοφυή φυτά.

Η προνύμφη έχει χρώμα πρασινοκίτρινο ή ανοικτό καστανό και στο πλευρό της έχει μια ασπροκαστανή γραμμή. Στη χώρα μας συμπληρώνει 2-3 γενιές το χρόνο, το Φθινόπωρο οι νύμφες της τελευταίας γενιάς διαχειμάζουν σε διάπαυση μέσα στο έδαφος. Στην τομάτα η προνύμφη ανοίγει στοές μέσα στους καρπούς και ακόμη τρώει φύλλα και βλαστούς. Τα ακμαία μπορούν να μεταναστεύσουν σε μεγάλες αποστάσεις και να εμφανιστούν απότομα σε μια περιοχή.

Οι προνύμφες των ανεπτυγμένων σταδίων καταπολεμούνται δύσκολα, γι΄αυτό συνίσταται η παρακολούθηση του πληθυσμού των ακμαίων, των αποθέσεων και των εκκολάψεων των αυγών, ώστε να γίνεται επέμβαση μόλις εμφανιστούν οι καινούργιες προνύμφες. Κάνουμε ψεκασμό με το βιολογικό σκεύασμα από το βακτήριο Βacillus thuringiensis.

Επίσης συνίσταται να γίνονται επιμελημένα όλες οι καλλιεργητικές φροντίδες από την προετοιμασία του εδάφους μέχρι την ανάπτυξη των φυτών και μετά το τέλος της καλλιέργειας ο χώρος μέσα και έξω από το θερμοκήπιο να διατηρείται καθαρός καθώς το ίδιο και στην ύπαιθρο.

Αιγυπτιακό σκουλήκι :

Το αιγυπτιακό σκουλήκι, Spodoptera littoralis της οικογένειας Noctuidae ενδημεί στην Κρήτη και στην Πελοπόννησο και είναι είδος αρκετά πολυφάγο. Στην Κρήτη προσβάλλει κυρίως τα υπαίθρια και υπό κάλυψη κηπευτικά και ιδιαίτερα την τομάτα και την μηδική.

Η προνύμφη έχει ζωηρό πράσινο χρώμα, μαύρο κεφάλι και δυο σκούρες κηλίδες στο 1ο και στο 8ο κοιλιακό τμήμα. Στη Λακωνία και στην Αττική έχει 5 γενιές και διαχειμάζει στο έδαφος σαν νύμφη. Στην Κρήτη αναπτύσσεται και το χειμώνα και το καλοκαίρι παρατηρείται επικάλυψη γενιών (διάρκεια γενιάς 24-28 ημέρες) Κάθε θηλυκό γεννά περίπου 1.000 αυγά και τα αποθέτει κατά πλάκες στα φύλλα, συχνά σε 2 ή 3 στρώματα.

Οι νεαρές προνύμφες τρέφονται από το φύλλο όλο το 24ωρο αλλά οι πιο ανεπτυγμένες προνύμφες την ημέρα κρύβονται στο έδαφος ή στη βάση των φυτών και μόλις σκοτεινιάσει ανεβαίνουν στο φύλλωμα για να τραφούν.

Για την καταπολέμηση του Spodoptera letoralis και άλλων λεπιδοπτέρων της οικογένειας Noctuidae μπορούν να γίνουν επεμβάσεις με πιτυρούχα δολώματα. Για την παρασκευή τους χρησιμοποιείται:

- trichlorofon 96% 1 kg, πίτουρα 0,5 kg και μελάσα ή ζάχαρη 1,8 kg.

- carbaryl 75% (sevin) 1,4 kg πίτουρα 0,5 kg και μελάσα ή ζάχαρη 1,8 kg.

Και στις δύο περιπτώσεις ανακατεύονται καλά τα παραπάνω συστατικά και προστίθενται όσο νερό χρειάζεται για να υγρανθεί το μίγμα, που στη συνέχεια τοποθετείται σε παγίδες που με την ολοκλήρωση της χρήσης τους απομακρύνονται.

Το αιγυπτιακό σκουλήκι έχει αρκετά παράσιτα που ανήκουν κυρίως στις οικογένειες Ichneumoriidae και Braconidae των υμενόπτερων, αλλά δεν μπορούν να καταπολεμήσουν το έντομο σε φυσικές συνθήκες. Επίσης έχει δοκιμαστεί η μέθοδος της μαζικής σύλληψης των ακμαίων και η μέθοδος της σύγχυσης των ακμαίων με τη χρήση φερομονών φύλου. Και οι δυο μέθοδοι δεν βρέθηκαν να είναι αποτελεσματικές για την προστασία των καλλιεργειών, αν και μείωσαν σημαντικά τον πληθυσμό του εντόμου.

 

 

ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ

ΜΥΚΗΤΟΛΟΓΙΚΕΣ – ΒΑΚΤΗΡΙΟΛΟΓΙΚΕΣ

Οι κυριότερες μυκητολογικές αρρώστιες των κηπευτικών κυρίως όμως της τομάτας, μπορούν να χωριστούν σε αρρώστιες του υπέργειου τμήματος και σε αρρώστιες του υπόγειου τμήματος των φυτών. Στην πρώτη κατηγορία κατατάσσονται οι ακόλουθες αρρώστιες:

Για τα σολανόδη και κυρίως για την τομάτα

lycopersici.

Οι κυριότερες μυκητολογικές αρρώστιες του υπόγειου τμήματος είναι:

 

 ΓΙΑ ΤΑ ΚΟΛΟΚΥΝΘΟΕΙΔΗ ΚΑΙ ΚΥΡΙΩΣ ΑΓΓΟΥΡΙ - ΠΕΠΟΝΙ - ΚΟΛΟΚΥΘΙ

Οι κυριότερες μυκητολογικές αρρώστιες του υπέργειου και υπόγειου τμήματος είναι:

Ενώ για τις βακτηριώσεις στα Σολανώδη και κυρίως στην τομάτα οι κυριότερες βακτηριολογικές αρρώστιες είναι:

Ενώ για τα κολοκυνθοειδή και κυρίως το αγγούρι, οι κυριότερες βακτηριολογικές αρρώστιες που απασχολούν την καλλιέργεια του είναι:

 

Φ Α Ι Α Σ Η Ψ Η

Από τις πιο καταστροφικές αρρώστιες των θερμοκηπιακών καλλιεργειών που ευνοείται από υψηλή σχετική υγρασία (95%) και θερμοκρασίες 18-23 οC. Προσβάλλει όλα τα υπέργεια μέρη του φυτού από το Νοέμβριο μέχρι το Μάϊο.

Η προσβολή ξεκινά από τα σέπαλα των ανθέων και επεκτείνεται στους καρπούς με υγρή σήψη στο σημείο πρόσφυσης του μίσχου. Στα φύλλα και στους μίσχους σχηματίζονται ανοιχτοπράσινες κηλίδες που γίνονται καστανές και υδαρείς και τα φύλλα κρέμονται. Στο βλαστό ο βοτρύτης μπορεί να μπει από τις πληγές του κλαδέματος ή άλλων αιτιών και δημιουργεί ξηρό, μπεζ έλκος που μπορεί να σπάσει το βλαστό όταν το περιβάλλει τελείως. Όταν το περιβάλλον είναι πολύ υγρό, σε όλους τους προσβλημένους ιστούς αναπτύσσεται γκρίζα εξάνθηση.

Στους πράσινους καρπούς και σε περιβάλλον με σχετικά μικρή σχετική υγρασία δημιουργούνται λευκά δακτυλίδια με γκρίζο κέντρο (κηλίδες - φαντάσματα) από σπόρια του βοτρύτη που έχουν βλαστήσει αλλά δεν έχουν προκαλέσει μόλυνση.

Γι΄αυτό πρέπει να παίρνονται μέτρα με σκοπό τη μείωση της σχετικής υγρασίας, όπως καλός αερισμός, αραιή φύτευση, κανονικό κλάδεμα και ξεφύλλισμα. Επίσης συνιστάται εφαρμογή θέρμανσης, ώστε τα φυτά να στεγνώνουν γρήγορα, να αφαιρούνται έγκαιρα οι πλάγιοι βλαστοί για να μη δημιουργούνται μεγάλες πληγές και να αφαιρούνται οι νεκροί ιστοί και τα προσβλημένα όργανα.

Για το βοτρύτη κάνουμε προληπτικούς ψεκασμούς με το βιολογικό σκεύασμα Τrichoderma spp. Καθώς επίσης ο ψεκασμός με παραφινικά λάδια έχουν δώσει καλά αποτελέσματα στα σπόρια του βοτρύτη.

 

Π Ε Ρ Ο Ν Ο Σ Π Ο Ρ Ο Σ

Το παθογόνο Phytophthora infestans προσβάλλει κυρίως τα τρυφερά μέρη του φυτού και τα ζωηρά φυτά, αργά το φθινόπωρο ή νωρίς την άνοιξη.

Πρώτα προσβάλλονται τα άκρα των φύλλων, όπου σχηματίζονται ελαιώδεις κηλίδες που μετά γίνονται καστανές. Οταν υπάρχει υψηλή σχετική υγρασία και χαμηλές θερμοκρασίες οι κηλίδες επεκτείνονται σε όλο το έλασμα, στο μίσχο και στο στέλεχος, ενώ με ξερό καιρό δεν αναπτύσσονται, ξεραίνονται και θρυματίζονται. Με υγρό καιρό στην κάτω επιφάνεια των φύλλων και στην περιφέρεια των κηλίδων αναπτύσσεται υπόλευκη εξάνθηση που χαρακτηρίζει την προσβολή από περονόσπορο. Οι μίσχοι των φύλλων κάμπτονται και τα φύλλα κρέμονται, ενώ όταν η προσβολή είναι έντονη ξεραίνονται ολόκληρα τα φυτά. Στους πράσινους καρπούς δημιουργούνται ελαιώδεις ακανόνιστου σχήματος κηλίδες και στη συνέχεια οι καρποί σαπίζουν από δευτερογενή προσβολή από άλλους μικροοργανισμούς.

Η εξάνθηση του μύκητα ευνοείται από σχετική υγρασία 90-100% και θερμοκρασία 16-22 οC και η μόλυνση νέων φυτών έχει άριστη θερμοκρασία τους 20-25 οC.

Η αντιμετώπιση του περονόσπορου γίνεται με την εφαρμογή καλλιεργητικών μέτρων που αποσκοπούν στη μείωση της σχετικής υγρασίας και στο γρήγορο στέγνωμα των φυτών, καθώς και στη μείωση των μολυσμάτων με την απομάκρυνση και καταστροφή των υπολειμμάτων της καλλιέργειας.

Για την καταπολέμηση του περονόσπορου γίνονται ψεκασμοί με χαλκούχα σκευάσματα (οξυχλωριούχος χαλκός, ο μεταλλικός χαλκός και βορδιγάλειος πολτός) σε περιορισμένες δόσεις και εφαρμογές.

 

Ω Ι Δ Ι Ο

Η αρρώστια αυτή εμφανίζεται συνήθως το φθινόπωρο και την άνοιξη και οι μολύνσεις ευνοούνται σε θερμοκρασία 18-25 οC και σχετική υγρασία 55-70% ή και μικρότερη.

Τα πρώτα συμπτώματα εμφανίζονται στα κατώτερα φύλλα. Στην πάνω επιφάνεια τους σχηματίζονται κιτρονοπράσινες έως έντονα κίτρινες γωνιώδεις κηλίδες και αντίστοιχα στην κάτω επιφάνεια λευκή εξάνθηση. Οταν οι κηλίδες συνενωθούν ή επεκταθούν αποξηραίνεται μεγάλο μέρος του ελάσματος, τα φύλλα καρουλιάζουν και βαθμιαία προσβάλλονται και τα ανώτερα φύλλα.

Κατά τη διάρκεια της άνοιξης έχουν παρατηρηθεί προσβολές και από άλλο ωίδιο του γένους Erysiphe, που προκαλεί λευκή εξάνθηση στην πάνω επιφάνεια των φύλλων.

Η οικολογική αντιμετώπιση του Ωιδίου βασίζεται:

Στις επεμβάσεις με θείο. Το θείο χρησιμοποιείται με τη μορφή επιπάσεων και ψεκασμών. Το θείο που προορίζεται για επιπάσεις είναι πέντε τύπων:

Πολύ καλά αποτελέσματα έχει δώσει επίσης η χρήση του ψωμόζουμου (προϊόν γαλακτικής ζύμωσης) στην καταπολέμιση του ωιδίου.

Α Δ Ρ Ο Μ Υ Κ Ω Σ Ε Ι Σ

Οι αδρομυκώσεις οφείλονται στο Fusarium oxysporum f.sp. lycopersici (φουζαρίωση), στο Verticillium dahilae και Verticillium albo-atrum (βερτισιλίωση). Η φουζαρίωση παρουσιάζεται κυρίως το φθινόπωρο, άνοιξη και καλοκαίρι, ενώ η βερτισιλίωση το χειμώνα και φθινόπωρο, επειδή ευνοείται από χαμηλές θερμοκρασίες. Φυτά με περίσσεια αζώτου, έλλειψη ασβεστίου ή καλίου είναι ευαίσθητα στις αδρομυκώσεις. Τα παθογόνα των αδρομυκώσεων διατηρούνται στο έδαφος και στα φυτικά υπολείμματα για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Από τη φουζαρίωση τα φυτά προσβάλλονται σε οποιοδήποτε στάδιο ανάπτυξης, ενώ η βερτισιλίωση εμφανίζεται κυρίως από το δέσιμο των καρπών. Χαρακτηριστικό σύμπτωμα των αδρομυκώσεων είναι ο γκρίζος μεταχρωματισμός των αγγείων που παρατηρείται όταν κάνουμε τομή στο στέλεχος. Τα προσβλημένα φυτά μαραίνονται, τα φύλλα τους κιτρινίζουν και τελικά ολόκληρο το φυτό ξεραίνεται.

Οι αδρομυκώσεις αντιμετωπίζονται με απομάκρυνση και καταστροφή των υπολειμμάτων της προηγούμενης καλλιέργειας, χρήση υγιούς σπόρου, αποφυγή μεταφοράς μολύσματος από θερμοκήπιο σε θερμοκήπιο ή από υπαίθρια σε υπαίθρια με τα εργαλεία, νερό άρδευσης κλπ., αποφυγή άρδευσης με αλατούχα νερά επειδή ευνοούν την ανάπτυξη του φουζάριου και ισορροπημένη λίπανση με κάλιο, ασβέστιο και άζωτο. Ακόμη μπορούν να χρησιμοποιηθούν ανθεκτικά υβρίδια και ποικιλίες, όμως σε πολύ μολυσμένα εδάφη και σε έντονες προσβολές από νηματώδεις χάνεται η ανθεκτικότητά τους.

ΜΕΘΟΔΟΙ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗΣ - ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ

Οι κυριότεροι παράγοντες που επηρεάζουν την εμφάνιση των ασθενειών των φυτών είναι η θερμοκρασία, η υγρασία, ο φωτισμός, ο αέρας, το έδαφος, το είδος της καλλιέργειας, το πολλαπλασιαστικό υλικό, η καλλιεργητική τεχνική, το κόστος παραγωγής λιγότερο και τέλος οι τιμές των παραγόμενων προϊόντων.

Αλλά πιο αναλυτικά οι χαμηλές θερμοκρασίες μειώνουν την ζωηρότητα των φυτών και τα καθιστούν ευάλωτα σε ορισμένες αρρώστιες (π.χ. φαιά σήψη) ή δημιουργούνται προβλήματα από μη παρασιτικές αρρώστιες (π.χ. δυσκολίες στην απορρόφηση φωσφόρου - κατ΄ επέκταση τροφοπενία φωσφόρου.

Οι πολύ υψηλές θερμοκρασίες την άνοιξη προκαλούν εγκαύματα στα νεαρά φυτά (κάψιμο κορυφής σε αγγούρι το καλοκαίρι κτλ). Η διαφορά θερμοκρασίας μέρας-νύχτας προκαλεί, σχίσιμο καρπών τομάτας, πεπονιού κτλ. Η υψηλή σχετική υγρασία όταν βρέχει ή έχει νηνεμία τα φυτά που είναι βρεγμένα είναι ευάλωτα σε βακτηριακές και μυκητολογικές προσβολές (π.χ. περονόσπορος). Ενώ βέβαια πολλές αρρώστιες (π.χ. ωίδιο) παρεμποδίζονταi όταν τα φυτά είναι βρεγμένα. Ακόμα το έδαφος όταν υπάρχει αυξημένη οξύτητα (κυρίως σε θερμοκηπιακές καλλιέργειες και λιγότερο σε υπαίθριες λόγω έκπλυση από βροχή) συγκέντρωση βαρέων μετάλλων (χρήση κοπριάς πουλερικών).

Κακός φωτισμός το χειμώνα σε συνδυασμό με χαμηλές θερμοκρασίες προκαλεί τη δημιουργία χλωρωτικών ιστών ή κακή ανάπτυξη των φυτών. Για παράδειγμα ο κακός φωτισμός συντελεί στην εμφάνιση της καστάνωσης των ευαίσθητων ποικιλιών της τομάτας κλπ.

Βλέπουμε λοιπόν την φύση άλλοτε να επιδρά θετικά και άλλοτε αρνητικά πάνω στα φυτά. Πρέπει να εξετάζουμε της κλιματικές συνθήκες της κάθε περιοχής στην οποία θα εγκατασταθεί η καλλιέργειά ώστε να αποφευχθούν ανεπιθύμητες προσβολές που τα φυτά ίσως δεν αντέξουν. Για τα άγρια φυτά τα οποία φυτρώνουν μόνα τους οι συνθήκες εδάφους και κλίματος είναι ευνοϊκές γι’ αυτό και αναπτύσσουν όλη τους την ζωντάνια ( η δύναμη της ζωής δρα με όλη της την ένταση) Στα φυτά που πρόκειται να καλλιεργηθούν πρέπει να επιλεχθεί ποικιλία τοπική που θα είναι εγκλιματισμένη ώστε να αποφευχθεί η προσβολή του από ασθένειες που αναπτύσσονται στην περιοχή ενώ τα ξενόφερτα υβρίδια ή ποικιλίες πιθανώς να προσβληθούν ευκολότερα από ασθένειες.

Όμως στη βιολογική γεωργία η αρχή μας είναι ζωντανό έδαφος ισορροπημένο-έδαφος = υγιή φυτά.

Οι καλλιεργητικές μέθοδοι αποβλέπουν στην καλή ανάπτυξη των φυτών και παράλληλα στη μείωση της προσβολής από τα παθογόνα ή καθυστερούν την ανάπτυξή τους ώστε να διευκολύνουν τα φυτά να αναπτύξουν τους μηχανισμούς της άμυνας τους. Σχετικό παράδειγμα είναι η αντιμετώπιση της Βοτρύτιδας (Botrytis cinerea) και του Περονόσπορου στην τομάτα (Phytophthora infestans) που περιορίζεται με κατάλληλο κλάδεμα για τη μείωση της υγρασίας.

Με το όργωμα του εδάφους που φέρνει στον ήλιο παθογόνα που αναπτύσσονται στο υπέδαφος και είναι υπεύθυνα για τη βερτισιλλίωση (Verticillium spp), τη φουζαρίωση (Fusarium spp), την καστανή σηψηριζία (Pyremochalta lycopersici) στη τομάτα και σήψη λαιμού (Phytophthora spp, pythiun spp) στα κολοκυνθοειδή καταστρέφονται με το όργωμα αναστροφής.

Το αμμωνιακό άζωτο στον τομέα της θρέψης δεν ευνοεί τη σήψη του λαιμού στα κολοκυνθοειδή που προαναφέραμε, ενώ ευνοεί τη φουζαρίωση (Fusarum solani) στην τομάτα.

Η προσθήκη κοπριάς ή η χλωρή λίπανση μειώνει τις προσβολές από διάφορα παθογόνα και ευνοεί την ανάπτυξη ανταγωνιστών μυκήτων στο έδαφος καθώς και η εφαρμογή συστημάτων αμειψισποράς και αγρανάπαυσης μειώνουν τις προσβολές από διάφορα φυτοπαράσιτα.

Στη προκειμένη περίπτωση κρίνεται σκόπιμο να αναφερθεί μια ιδιότητα του καλλιεργούμενου εδάφους που ονομάζεται ΜΥΚΟΣΤΑΣΗ (Fungistasis), η οποία αποτελεί τοξική ιδιότητα του φυσικού εδάφους που εκδηλώνεται με την αναστολή της βλάστησης των μολυσμάτων. Η μυκόσταση μπορεί να οφείλεται σε παρεμποδιστικές χημικές ενώσεις του εδάφους ή σε ειδικές τροφοπενικές καταστάσεις στο περιβάλλον των μολυσμάτων.

Έτσι τα μολύσματα (σπορεία μυκήτων, σκληρώτια κτλ) παραμένουν στο έδαφος σε μια κατάσταση λήθαργου που ενεργοποιείται ή αναστέλλεται από την επίδραση μιας εξωτερικής πηγής ενέργειας. Η ενεργοποίηση ή αναστολή οφείλεται σε:

1) εκκρίματα ριζών των φυτών

2) οργανικά πρόσθετα στο έδαφος

    1. πτητικές διεγερτικές ουσίες.

Αυτό έχει τεράστια σημασία για την επιβίωση του παθογόνου, αφού τα μολύσματα του δεν βλαστάνουν όταν δεν υπάρχει ξενιστής ή άλλη πηγή ενέργειας που προωθεί την βλάστησή τους.

Η τεχνική που εφαρμόζεται με τη μόλυνση του σπόρου, των ριζών ή του φυλλώματος με μικροοργανισμούς (μύκητες και βακτήρια) που δρουν ανταγωνιστικά στα παθογόνα, έχει δώσει πολύ καλά αποτελέσματα σε παθογόνο κυρίως έδαφος. Επίσης καλά αποτελέσματα έχει δώσει και η χρησιμοποίηση ανθεκτικών στα παθογόνα καλλιεργούμενων ποικιλιών και υποκειμένων.

Η διασταυρωτή προστασία είναι η τεχνική που βασίζεται στην πρωτοεγκατάσταση άλλου στελέχους του ίδιου ή διαφορετικού είδους παθογόνου σ΄ ένα φυτό και στην παρεμπόδιση στην συνέχεια της ανάπτυξης του παθογόνου, ενώ στην επαγόμενη ανθεκτικότητα ο οργανισμός αυτός διεγείρει το αμυντικό σύστημα του φυτού.

Η αξιοποίηση του φαινομένου της αλληλοπάθειας δηλαδή όταν κάποιοι φυτικοί οργανισμοί παράγουν ουσίες (αλληλοχημικά) που εμποδίζουν την ανάπτυξη άλλων οργανισμών μεταξύ των οποίων και τα παθογόνα.

Η χρησιμοποίηση μυκορριζών έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον εδώ, αφού διεγείρουν το αμυντικό σύστημα των φυτών. Για παράδειγμα φυτά τομάτας με μυκόρριζες δεν προσβάλλονται από φουζαρίωση (Fusarium oxysporum f.sp lycopersici) εξ΄ αιτίας της παραγωγής φαινυλοπροπανίου.

 

ΒΑΚΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΩΝ ΒΑΚΤΗΡΙΩΝ

Η αντιμετώπιση των βακτηρίων παρουσιάζει αρκετές δυσκολίες γιατί δεν υπάρχουν δραστικά φάρμακα για τη συμβατική καλλιέργεια, τα βακτήρια πολλαπλασιάζονται πολύ γρήγορα, δημιουργούν εύκολα ανθεκτικά στελέχη και δεν είναι απόλυτα γνωστή η βιολογία τους. Επιπλέον τα βακτήρια μπορεί να προκαλέσουν συμπτώματα όχι εμφανή και τέλος, οι πηγές μόλυνσης των φυτών είναι πολλές.

Καλλιεργητικά μέτρα :

Είναι τα κυριότερα μέσα που διαθέτει ο παραγωγός για την αντιμετώπιση των βακτηρίων. Η εφαρμογή καλλιεργητικών μέτρων αποσκοπεί στην παρεμπόδιση της εγκατάστασης του παθογόνου στην καλλιέργεια. Στη σημαντική μείωση των αρχικών εστιών μόλυνσης και στην αποφυγή της διάδοσης του παθογόνου. Τα μέσα αυτά χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση και άλλων μικροοργανισμών και περιλαμβάνουν:

  1. Ηλιοαπολύμανση του εδάφους του θερμοκηπίου ή του σπορείου, ατμό, απολύμανση των χρησιμοποιούμενων εργαλείων κλαδέματος με φορμόλη, οινόπνευμα και απολύμανση του εσωτερικού του θερμοκηπίου πριν την εγκατάσταση της καλλιέργειας ψεκάζοντας με διάλυμα φορμόλης 4%.
  2. Χρησιμοποίηση πιστοποιημένου σπόρου και ανθεκτικών ή ανεκτικών υβριδίων, όπου υπάρχουν.
  3. Εφαρμογή ισορροπημένης λίπανσης και αποφυγή της υπερλίπανσης με άζωτο.
  4. Αποφυγή δημιουργίας πληγών στα φυτά και άμεση κάλυψή τους με χαλκούχα σκευάσματα.
  5. Μείωση της σχετικής υγρασίας στο χώρο του θερμοκηπίου και επαρκής εξαερισμός τους.
  6. Αμεσο ξερίζωμα και κάψιμο των ύποπτων ή άρρωστων φυτών μόλις εντοπιστούν και καταστροφή των υπολειμμάτων της καλλιέργειας.
  7. Βιολογική καταπολέμηση όπου είναι δυνατό (π.χ. καρκίνος των φυτών από το Agrobacterium tumefaciens).

 ΙΩΣΕΙΣ

 Τα ιολογικά προβλήματα της τομάτας και του αγγουριού θερμοκηπίου διαφέρουν σημαντικά από τα προβλήματα των υπαίθριων καλλιεργειών λόγω της προστατευτικής δράσης του πλαστικού που παρεμποδίζει τη διείσδυση των αφίδων και ταυτόχρονα τις απωθεί σαν αντανακλαστική επιφάνεια και λόγω της πρώϊμης ή όψιμης καλλιέργειας των φυτών που έχει σαν αποτέλεσμα, όταν μεταναστεύουν οι αφίδες τα φυτά να είναι μεγάλα και επομένως ανθεκτικά.

Για τους παραπάνω λόγους στις υπαίθριες καλλιέργειες ενδημούν πολλές και συχνά σύνθετες ιώσεις που μεταδίδονται κυρίως με αφίδες, ενώ στο θερμοκήπιο υπάρχουν λίγες ιώσεις επιζήμιες, που σπάνια μεταδίδονται με έντομα και ακόμη σπανιότερα είναι σύνθετες ιώσεις. Στα θερμοκήπια σοβαρές προσβολές από τις παραπάνω ιώσεις εμφανίζονται κυρίως όταν γίνεται συνεχής αερισμός (τέλος καλοκαιρού - αρχές φθινοπώρου), ενώ αργότερα σε οψιμότερες φυτεύσεις παρατηρούνται ασήμαντες προσβολές.

Αντίθετα τα σημαντικότερα προβλήματα στις θερμοκηπιακές καλλιέργειες προέρχονται από ιούς που μεταδίδονται εύκολα με επαφή και μολύνουν σχεδόν μόνιμα το περιβάλλον του θερμοκηπίου. Η εγκατάσταση και διάδοσή τους ευνοείται από τη συνεχή επανάληψη της καλλιέργειας στο ίδιο έδαφος, από τη μεγάλη πυκνότητα φύτευσης και τη μεγαλύτερη ευπάθεια των φυτών σε μολύνσεις με επαφή.

Οι ζημιές από τις ιώσεις είναι σημαντικές και αφορούν τόσο τη μείωση της παραγωγής όσο και την ποιοτική της υποβάθμιση. Η ακριβής διάγνωση των ιώσεων γίνεται μόνο από εξοπλισμένα ιολογικά εργαστήρια, γιατί πολλές φορές τα συμπτώματά τους είναι παρόμοια με αυτά που οφείλονται σε τροφοπενίες, τοξικότητες ή ακόμη, προσβολές από έντομα.

Προληπτικά μέτρα

Τα προληπτικά μέτρα για την αντιμετώπιση των ιώσεων επιλέγονται και εφαρμόζονται ανάλογα με τον τρόπο μετάδοσης του ιού.

    1. Εκλογή παρθένου χωραφιού ή χωραφιού που δεν καλλιεργήθηκε με κηπευτικά τουλάχιστον για 2-3 χρόνια και αλλαγή χωραφιού κάθε 2-3 χρόνια.
    2. Απολύμανση εδάφους με ατμό και κατασκευών-εργαλείων με φορμαλίνη Να3PO4 κ.α.
    3. Ετήσια εναλλαγή σολανωδών με κολοκυνθοειδή.
    4. Επιμελημένη συλλογή και κάψιμο των φυτικών υπολειμμάτων και όχι παράχωμά τους.
    5. Χρήση στα σπορεία εδαφικού μίγματος με παρθένο χώμα, χωρίς φυτικά υπολείμματα ή κάποιου από τα εγγυημένα μίγματα του εμπορίου.
    6. Απευθείας σπορά σε γλαστράκια με σκοπό τη γρήγορη και εύκολη απομάκρυνση των ύποπτων φυτών.
    7. Καλό πλύσιμο με σαπούνι των χεριών και των εργαλείων πριν και μετά από κάθε καλλιεργητική εργασία.

 

ΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΕΔΑΦΗ (SUPPRESSIVE SOILS)

Αξιοποίηση των φυσικών ανθεκτικών εδαφών. Υπάρχουν στη φύση εδάφη τα οποία ενώ καλλιεργούνται για πολλά συναπτά έτη δεν παρουσιάζουν ασθένειες. Η ανθεκτικότητα των εδαφών αυτών βρέθηκε ότι είναι μολυσματικής φύσης και μπορεί να μεταδοθεί και σε άλλα παθογενή εδάφη. Η αναπαραγωγή κατά συνέπεια και χρησιμοποίηση των εδαφών αυτών σε μια ποσότητα 0,8-2 kgr/m2 προστατεύει για πολλά χρόνια τις καλλιέργειες από διάφορες εδαφογενείς ασθένειες. Φυσικά ανθεκτικά εδάφη έχουν βρεθεί σε πολλές χώρες του κόσμου και πολλά χρησιμοποιούνται στην πράξη για την αντιμετώπιση του Oφιόβολου στα σιτηρά, των αδρομυκώσεων από Fusarium spp, στη μπανάνα, στο μπιζέλι, στο ραπάνι, στο γαρύφαλο, στο κυκλάμινο, στο φασόλι, των Phytophthora cinnamonni, Phymatotrichum omnivorum, Pythium spp, Rhizoctonia solani, Sclerotium cepivorum, Sioryzae, Streptomyces scabies κλπ. Τελευταία γίνεται προσπάθεια παραγωγής τεχνητών ανθεκτικών εδαφών για την χρησιμοποίηση αυτοχθόνων μικροοργανισμών που ενσωματώνονται σε οργανική ουσία.

Και τέλος θα αναφέρουμε την πολύτιμη χρησιμοποίηση των αιθέριων ελαίων ή εκχυλισμάτων των φυτών ή το εκχύλισμα από κομπόστ. Τα παραπάνω μπορούν να μειώσουν τον πληθυσμό των παθογόνων ή να διεγείρουν το αμυντικό σύστημα των φυτών. Έτσι η γερανιόλη του Amaranthus spinosus ελέγχει την αλτερνάρια στην τομάτα (Alternaria alternata). Τα εκχυλίσματα από φύκια (θαλάσσια άλγη). Το πολυκόμπι για τις μυκητιάσεις που έχουν την τάση για αποξήρανση του φύλλου (περονόσπορο, ωίδιο), έτσι τα αιθέρια έλαια από φυτά Ocimun canum και tagetes erecta τις τήξεις φυτωρίων στην τομάτα.

Τα εκχυλίσματα τσουκνίδας, της φτέρης, της καρύδας, της αψιθιάς, του χρυσάνθεμου διεγείρουν το αμυντικό σύστημα των φυτών όπως το εκχύλισμα σκόρδου -κρεμμυδιού που χρησιμοποιείται ενάντια σε μύκητες κτλ.

Κυρίως όμως με την διέγερση του αμυντικού συστήματος των φυτών από τα παραπάνω παράγονται οι φυτοαλεξίνες που σε μικρές συγκεντρώσεις έχουν ισχυρές μυκητοκτόνες και βακτηριοκτόνες ιδιότητες.

 

ΧΡΗΣΗ ΑΝΘΕΚΤΙΚΩΝ ΠΟΙΚΙΛΙΩΝ

Αποτελεί την ιδανική λύση για την πετυχημένη καταπολέμηση των ιώσεων και ήδη κυκλοφορούν στο εμπόριο υβρίδια ανθεκτικά σε ορισμένες ιώσεις. Πριν από την διάδοση των υβριδίων αυτών απαιτείται η αξιολόγηση τους σε ότι αφορά την ωφέλεια από τη χρήση ανθεκτικών υβριδίων, την προσαρμογή του στις τοπικές συνθήκες καλλιέργειας, την ανταπόκριση τους στις απαιτήσεις της αγοράς και την εξακρίβωση του βαθμού ανθεκτικότητας των υβριδίων στη συγκεκριμένη περιοχή. Πραγματικά τα ανθεκτικά υβρίδια συνήθως είναι ανθεκτικά μόνο σε ορισμένες φυλές του ιού (όχι σε όλες τις φυλές) και επιπλέον η ανθεκτικότητα τους επηρεάζεται από τις συνθήκες του περιβάλλοντος π.χ. θερμοκρασία.

ΑΜΟΙΒΑΙΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΤΩΝ - ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ

Η τεχνική της αμοιβαίας προστασίας των φυτών στηρίζεται στο φαινόμενο κατά το οποίο όταν ένα φυτό έχει προσβληθεί από μια ήπια φυλή ενός ιού, τότε προστατεύεται από μολύνσεις από πιο μολυσματική φυλή του ίδιου ιού. Στη τομάτα η εφαρμογή της αμοιβαίας προστασίας των φυτών έγινε δυνατή μετά τη δημιουργία μιας ήπιας φυλής του ιού ΤοMV, της φυλής ΜΙΙ-16. Η φυλή αυτή δεν προκαλεί συμπτώματα μωσαϊκού, αλλά προσωρινό σταμάτημα της ανάπτυξης του ιού, με συνέπεια την καθυστέρηση της ανθοφορίας και καρποφορίας. Αντίθετα δεν επηρεάζεται καθόλου η ποσότητα και η ποιότητα της παραγωγής.

Η εφαρμογή αυτής της τεχνικής πρέπει αν γίνεται με προσοχή γιατί στηρίζεται στη διάδοση ενός παθογόνου ιού, που αφενός μπορεί αν προσβάλλει και άλλα κηπευτικά, αφετέρου υπάρχει κίνδυνος μεταλλαγών.

Σύμφωνα με τα παραπάνω, τα καλύτερα αποτελέσματα για τη προστασία από ιώσεις παίρνονται με την εφαρμογή των προληπτικών μέτρων, ακόμη και αν πολλά είναι δύσκολο να εφαρμοστούν ή για την τήρηση τους απαιτείται μεγάλη σχολαστικότητα. Επιπλέον πρέπει να αποφεύγεται η συγκαλλιέργεια ευπαθών με ανθεκτικά υβρίδια και να προτιμάται η καλλιέργεια υβριδίων με ομοζύγωτο γονότυπο ανθεκτικότητας (π.χ. Larma Ducato) που δεν προσβάλλονται ακόμη και σε υψηλές θερμοκρασίες. Όμως και στη τελευταία περίπτωση θα πρέπει να αποφεύγεται η συγκαλλιέργεια με ευπαθείς ποικιλίες, γιατί υπάρχει κίνδυνος δημιουργίας νέων μολυσματικών φυλών του ιού, με φυσική μεταλλαγή.

Ειδικότερα για την τομάτα οι κυριότερες ιώσείς της, προκαλούνται από τον ιό του μωσαϊκού της τομάτας (ToMV) από την ταυτόχρονη προσβολή του ιού του μωσαϊκού της τομάτας (ToMV) και του ιού Χ της πατάτας (PVX) που προκαλεί τη διπλή ράβδωση της τομάτας και, τέλος από τον ιό του θαμνώδη νανισμού της τομάτας (TBS). Οι υπόλοιπες ιώσεις που συναντώνται στις υπαίθριες καλλιέργειες και μεταδίδονται με τις αφίδες δε δημιουργούν αξιόλογα προβλήματα στις θερμοκηπιακές καλλιέργειες. Και τέλος ο ιός του κυλιδωτού μαρασμού της τομάτας που προσβάλλει επίσης την πιπεριά.

Ειδικότερα για το αγγούρι - πεπόνι - κολοκύθι οι κυριότεροι ιοί που προσβάλλουν την αγγουριά είναι: ο ιός της πράσινης ποικιλοχλώρωσης μετά μωσαϊκού της αγγουριάς (CGMMV), ο ιός του μωσαϊκού της καρπουζιάς - φυλή 2 (WMV-2), ο ιός της δακτυλιοειδούς κηλίδωσης της παπάγιας - φυλή καρπουζιάς (PRSV-W), ο ιός της κίτρινης στιγμάτωσης της κολοκυθιάς (ZYFV) και ο ιός της νεκρωτικής κηλίδωσης της πεπονιάς (MNSV)